Από το τεύχος 30 της Ν.Σελήνης(Σεπτέμβρης-Οκτώβρης-Νοέμβρης 2003):
Αναχαίτιση του δάκου από τις δυνάμεις άμυνας του δέντρου!
Μάριος Δεσύλας
Τί υπάρχει παραπέρα στη βιολογική καλλιέργεια ελιάς;
Αυτό το ερώτημα προσπαθήσαμε να απαντήσουμε, με μια ομάδα καλών συνεργατών, πέρσι το καλοκαίρι σε 300 στρέμματα ελιάς στο Γύθειο Λακωνίας. Παρακάτω δίνονται η εμπειρία και τα αποτελέσματα της μεγάλης αυτής πειραματικής εφαρμογής.
Εισαγωγή ή «περίληψη από τα προηγούμενα» Βιοδυναμική καλλιέργεια (με δύο λόγια)
Μέθοδος αλλά και «σχολή σκέψης» πάνω στη γεωργία, που ξεκίνησε το 1924 από τον R. Steiner. Εμβαθύνει στο τι είναι και πως λειτουργεί το φυτό και η φύση γενικά, στην οποία «βλέπει» και μια «ενεργειακή» (ή «πνευματική») διάσταση. Ενεργοποιώντας κατάλληλα το κρυμμένο δυναμικό του φυτού, το βοηθά να αντιστέκεται στα παράσιτα, το κρύο, να καρποφορεί καλύτερα, κ.λπ.
Εδώ, δουλέψαμε με την εξέλιξη της μεθόδου που ονομάζεται «ομοιο-δυναμική», καθώς τα μηνύματα αντοχής κ.λπ., δίνονται στα φυτά ψεκάζοντάς τα με νερό, δυναμοποιημένο με τη μέθοδο της ομοιο-παθητικής.
Σημείωση: συχνά σε αυτό το άρθρο, όπως π.χ. στον τίτλο, μπορεί να χρησιμοποιείται ο όρος «βιοδυναμική». Αυτό γίνεται αφενός για λόγους συντομίας, αλλά και γιατί πιστεύουμε πως τα κοινά (η ενεργειακή διάσταση της ζωής), είναι πιο σημαντικά από τις διαφορές (τους τρόπους δηλαδή εφαρμογής). Ας μας συγχωρήσουν γι αυτό οι φίλοι της κλασσικής βιοδυναμικής!
Ελιά - βιοκαλλιέργεια - δάκος
• Η ελιά είναι η σημαντικότερη μάλλον καλλιέργεια της χώρας μας, με εξάπλωση από τη Νότια και νησιωτική Ελλάδα μέχρι τη Θράκη.
• Η ελληνική βιολογική γεωργία αποτελείται κατά 50% από βιοκαλλιέργεια ελιάς.
• Το κυριότερο (τεχνικό) εμπόδιο που καλείται να ξεπεράσει ένας παραγωγός, για να μπει στο βιολογικό τρόπο καλλιέργειας είναι η φυτοπροστασία. Στην περίπτωση της ελιάς αυτό σημαίνει να μπορεί να αντιμετωπίζει με επιτυχία το πρόβλημα του δάκου. Ένα έντομο, που αντίθετα με άλλα της ελιάς, είναι το μόνο που επίσης έχει πανελλαδική παρουσία: είναι η αιτία της αγωνίας των παραγωγών από τη Κρήτη ως τη Μυτιλήνη και την Κέρκυρα !
Για τα προβλήματα της χημικής αντιμετώπισής του, έχουν γραφτεί και ακουστεί πολλά: είναι ίσως, λαμβάνοντας υπόψη και την έκταση των ελαιώνων, ένα από τα σημαντικά «θέματα» για το ελληνικό περιβάλλον.
Η μη-χημική τώρα ή εναλλακτική αντιμετώπισή του, τομέας πάνω στον οποίο έχει γίνει επίσης αρκετή έρευνα, στηρίζεται αυτή τη στιγμή κυρίως στις μεθόδους της μαζικής παγίδευσης. Στην ανάρτηση (κρέμασμα) δηλαδή, παγίδων, σε μεγάλο αριθμό δέντρων του ελαιώνα.
Εδώ όμως θα πρέπει να σημειώσουμε ότι:
Η κυριότερη κατηγορία παγίδων αυτές με φερομόνη και εντομοκτόνο (χημικό!), όσο κι αν ανακούφισαν πολλούς παραγωγούς, δίνοντάς τους μια πολύτιμη κι αποτελεσματική διέξοδο από τα χημικά φυτοφάρμακα, είναι «κατ’ εξαίρεση μόνο επιτρεπτές στη βιολογική γεωργία», μέχρι το Μάρτιο του 2002, σύμφωνα με την αναφορά του κανονισμού. Βρισκόμαστε δηλαδή απλά σε μια περίοδο παράτασης, στην οποία καλούμαστε να βρούμε άλλη, ηπιότερη, αλλά και αποτελεσματική λύση.
Η δεύτερη κατηγορία παγίδων, οι ΜcPhail και οι παραλλαγές τους, είναι κατ’ αρχήν πιο «βιολογικές»: δεν έχουν χημικό εντομοκτόνο, ο δάκος έλκεται και πνίγεται μέσα σε υγρό διάλυμα. Ωστόσο απαιτούν τακτικά ξαναγέμισμα με το υγρό διάλυμα για να λειτουργήσουν, πράγμα εφικτό για μικρό/οικιακό ελαιώνα αλλά όχι για μεγάλες εκτάσεις. Επιπλέον δεν είναι ιδιαίτερα εκλεκτικές στα ωφέλιμα έντομα. Είναι πια συνηθισμένη εμπειρία το να βρίσκουμε μέσα στις παγίδες αυτές εκτός από το δάκο και ένα πλήθος από Chrysopidae (χρύσοπες, τα πιο σημαντικά ωφέλιμα μετά τις πασχαλίτσες), διάφορα μικρο-υμενόπτερα (πολύτιμα για τον έλεγχο π.χ. του πυρηνοτρήτη), μέχρι και επικονιαστές (Bombinus sp., κ.α.).
Η κατάσταση είναι τέτοια που δεν θάπρεπε κανείς μας, βιοκαλλιεργητής, γεωπόνος ή ερευνητής, «να κοιμάται ήσυχος»: «ουκ εά με καθεύδειν ...» (το του δάκου πρόβλημα !).
Πού - ποιος, τι και πώς! (ο τόπος, οι στόχοι και οι επεμβάσεις)
Η εφαρμογή έγινε σε μια περιοχή με προϊστορία στη βιοκαλλιέργεια: το κτήμα του Α. Σκουρμπούτη (140 στρ.), που ήταν και ο πυρήνας, καλλιεργείται - επίσημα - βιολογικά από το ’89 (υπήρξε κομμάτι του προγράμματος της Μάνης/Blaeuels). Έτσι η αναζήτηση για το «παραπέρα» ήρθε σαν φυσιολογική συνέχεια του ψαξίματος για πιο ήπιες και οικονομικές λύσεις αλλά και τη συνεχή βελτίωση της ποιότητας.
Με τη συνένωση του δυναμικού των αδερφών Κατσαφούρου (110 στρ., βιολογικά από το ’96) και του Γ. Γκατζέλια (70 στρ. βιολογικά από το 2000), είχαμε περίπου 300 στρ. οργανωμένης ελαιοκαλιέργειας, κορωνέικης (λαδολιάς) και Καλαμών (επιτραπέζιας). Μικρό μέρος του ελαιώνα αρδεύεται (θέση Βενετσιάνα).
Ίσως λοιπόν η μεγαλύτερη μέχρι τώρα εφαρμογή βιοδυναμικής στη χώρα μας !
Η υποκίνηση, τεχνική στήριξη (και λίγο... η υλοποίηση !) του εγχειρήματος οφείλεται στον «γράφοντα» (Μ. Δ.), σε συνεργασία με τον Ε. Nastati (Ινστιτούτο EUREKA, Τεργέστη), πολύτιμος κρίκος επικοινωνίας με τον οποίο αποτέλεσε ο Ν. Ζάννος (γεωπόνος Παν. Udine Ιταλίας).
Οι στόχοι που θέσαμε ήταν:
• προστασία του καρπού της ελιάς από το δάκο (σημαντικό πρόβλημα για μεγαλόκαρπες ποικιλίες, όπως η Καλαμών, ιδίως όταν αρδεύονται).
• ποιότητα επιτραπέζιας ελιάς (μέγεθος, ομοιομορφία και ταχύτητα ωρίμανσης αλλά και χρωματισμός καρπού),
• ποιότητα λαδιού (χαμηλή οξύτητα, γεύση)
Από τον Αύγουστο μέχρι και το Νοέμβριο του 2002, έγιναν οι εξής επεμβάσεις:
3-4.8 : Ψεκασμός με λάδι neem (εκχύλισμα του φυτού Αzadirachta indica)
17-20.8 : Ψεκασμός με ομοιοδυναμικά σκεύάσματα, τον «εναρμονιστή» (Α01) και το «απωθητικό παρασίτων» (Υ01)
3-4.9: Ψεκασμός με λάδι neem
15-17.9: Δεύτερη ομοιοδυναμική επέμβαση: Α01 και Υ01
2-3.10: Τρίτη ο/δ επέμβαση: Α01 και Υ01 και ενισχυτικό καρποφορίας
28.10: Υ01 σε μικρό μέρος του κτήματος (θέση «Βενετσιάνα»)
17.11: Επέμβαση με το «διαχυτή» με εναρμονιστή αλλά και το ειδικό παρασκεύασμα αποδυνάμωσης του δάκου (από τη στάχτη του εντόμου)
Σύντομη επεξήγηση όρων:
Εναρμονιστής (armonizzatore -Α01): σκεύασμα της ομοιοδυναμικής, που βοηθάει τα φυτά να γίνουν δεκτικά στα «λεπτά» ενεργειακά μηνύματα («subtle / weak energies» στην αγγλόφωνη βιβλιογραφία).
Απωθητικό παρασίτων (Repel. Parassiti generico - Υ01). Ενισχύει την άμυνα των φυτών απέναντι σε διάφορα παράσιτα. Ειδικά στην επέμβαση με το διαχυτή χρησιμοποιήθηκε παρασκεύασμα, που φτιάχνεται από τη στάχτη του δάκου, με σκοπό την αποδυνάμωση του εντόμου (βλ. incinerimento / incineration)
Ενισχυτικό καρποφορίας (frutto piu). Βοηθάει την εξέλιξη της καρποφορίας βελτιώνοντας το μέγεθος αλλά και την ωρίμανση και οργανοληπτική χαρακτηριστικά των καρπών. Βασίζεται στο κλασσικό β/δ παρασκεύασμα «501» (χαλαζίας σε κέρατο αγελάδας - cornosilice).
Διαχυτής (diffusore). Διάταξη που «διαχέει» / ακτινοβολεί τη δράση του ομοιοδυναμικού φαρμάκου στον αγρό, επιτρέποντας έτσι να αποφύγουμε τη διαδικασία του ψεκασμού (βλ. και ραδιονική -radionics).
Επεξηγηματικά σχόλια
«Μετάβαση στη βιοδυναμική καλλιέργεια». Μέχρις ότου τα δέντρα προσαρμοστούν στη βιοδυναμική καλλιέργεια, χρησιμοποιούμε και «κλασσικά» φάρμακα της βιολογικής: εδώ επιλέξαμε το neem oil, ως σχετικά πιο ήπιο από τα πύρεθρο και ροτενόνη.
Γιατί τόσο πολλές επεμβάσεις;. Λόγω της σοβαρότητας του προβλήματος του δάκου για την επιτραπέζια ελιά, ειδικά μάλιστα για το 2002. (βλ. και παρακάτω). Θα πρέπει να αναφερθεί ως μέτρο σύγκρισης, πως οι συμβατικοί παραγωγοί επίσης έκαναν ισάριθμους ή και περισσότερους ψεκασμούς με ισχυρά εντομοκτόνα φάρμακα, τοξικότατα για τους ψεκαστές, το περιβάλλον και τον καρπό της ελιάς.
Ποιο το κόστος τους; Το κόστος των ομοιοδυναμικών παρασκευασμάτων είναι περίπου 30% χαμηλότερο σε σχέση με τα συμβατικά φάρμακα και - σε σχέση με τη βιολογική γεωργία - βρίσκεται κάτω από το 50% του κόστους των παγίδων!
Αποτελέσματα
Πρώτη εικόνα.
Μέχρι τα τέλη Σεπτεμβρίου, για τα περισσότερα κτήματα της εφαρμογής, η ζημιά από το δάκο ήταν αμελητέα: πρακτικά μηδενική για τη λαδολιά και μόλις 2% για την Καλαμών, που ως πιο πρώιμη άρχιζε να μπαίνει σε φάση ωρίμανσης.
Τα πράγματα από κει και πέρα αρχίζουν να αλλάζουν δραματικά. Αιτία: οι βροχοπτώσεις του φθινοπώρου.
Δυο λόγια για... τον καιρό!
Να σημειώσουμε ότι το 2002 ήταν από τις πιο υγρές χρονιές, με τριπλάσιο ύψος βροχής (!), από τον ελληνικό μέσο όρο (950 σε σχέση με 350 mm βροχής). Ειδικά το Σεπτέμβριο του 2002 καταγράφηκαν δεκατρείς (13!) μέρες βροχής, ενώ ήταν μέσα στους 3 πιο βροχερούς μήνες από το 1930, ανάμεσα δηλαδή σε 840 (!) «συναδέλφους» του (στοιχεία από Ινστιτούτο Ερευνών Περιβάλλοντος του Αστεροσκοπείου Αθηνών).
Έτσι οι βροχοπτώσεις αυτές σε συνδυασμό με τις ακόμα ψηλές θερμοκρασίες του φθινοπώρου, αποτέλεσαν, όπως ήταν αναμενόμενο, ένα ιδανικό περιβάλλον για την ραγδαία αναπαραγωγή του δάκου.
Γενική εικόνα της ζημιάς στην περιοχή.
Κάτω από αυτές τις συνθήκες η ζημιά από το δάκο ήταν επίσης πρωτοφανής.
Ελαιοκτήματα της περιοχής, όπου έγιναν έως και πέντε (5) ψεκασμοί με συμβατικά φάρμακα έχασαν ολοκληρωτικά την παραγωγή τους. (Θα χρειάζονταν ίσως επιπλέον 2-3 ψεκασμοί και μάλιστα με κατάλληλο χρονισμό).
Σε άλλα (συμβατικά) κτήματα, λόγω προσανατολισμού / ηλιασμού (η περιοχή είναι λοφώδης) αλλά και περισσότερων και πιο εύστοχων επεμβάσεων η ζημιά περιορίστηκε στο 10-20%.
Ενδεικτικό για την έκταση της ζημιάς είναι το γεγονός ότι, για μεγάλο χρονικό διάστημα, οι έμποροι ελιάς δεν μπορούσαν να βρουν (υγιή) ελαιόκαρπο κι αυτό «σε χρονιά παραγωγής», μέσα στην καρδιά μιας καθαρά ελαιοκομικής ζώνης!
Άρα είχαμε μια σκληρή δοκιμασία για όλους, την οποία τα βιοδυναμικά κτήματα, αντιμετώπισαν με επιτυχία, παρ’ όλες τις ατέλειες της «πρώτης φοράς» (βλ. προτάσεις για βελτίωση). Χάρις και στην επέμβαση με το διαχυτή, η ζημιά κυμάνθηκε, (ανάλογα με την ποικιλία ελιάς, την περιοχή, θέση και προσανατολισμό των κτημάτων), στο 10 με 70%, κινήθηκε δηλαδή γύρω από το μέσο όρο (40-50%) των συμβατικών κτημάτων, χωρίς όμως τη χρήση τοξικών φαρμάκων και με δυο σημαντικά πλεονεκτήματα.
Τι καινούργιο φέρνει η βιοδυναμική καλλιέργεια Α. Επούλωση των προσβολών
Η επούλωση των ώριμων καρπών της ελιάς που είχαν νύγματα δάκου (πορτοκαλιά κηλίδα, βλ. φωτο 1), είναι ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον φαινόμενο, που παρατηρείται ίσως για πρώτη φορά.
Μπορεί από πρώτη ματιά να θεωρηθεί ότι είναι η γνωστή «ξεροβούλα», με την οποία όμως έχει σημαντικές διαφορές. Στην ξεροβούλα, που δεν είναι παρά το αποτέλεσμα δευτερογενούς προσβολής στο νύγμα του δάκου από το μύκητα Camarosporium dalmatica, έχουμε
• μια επίσης κυκλική, αλλά καστανόχρωμη κηλίδα, όπου φαίνονται μάλιστα οι χαρακτηριστικές καρποφορίες - πυκνίδια του μύκητα (μικρά μαύρα στίγματα),
• που σχηματίζεται στην επιφάνεια του άγουρου καρπού το καλοκαίρι (τον Ιούλιο, Αύγουστο, κ.λ.π.),
Όπως άλλωστε ξέρουμε όταν έχει προχωρήσει η ωρίμανση του καρπού, η είσοδος του μύκητα από το νύγμα του δάκου, προκαλεί τη μόλυνση όλης της ώριμης και επιδεκτικής πια στην προσβολή σάρκας. Τότε πια έχουμε τη «σαπίλα» ή αλλιώς «σαπιοβούλα» (την «καθολική καστανόχρωμη σήψη» του καρπού).
Η σημασία της ξεροβούλας και σαπιοβούλας για τον παραγωγό: οι καρποί πέφτουν ή σε κάθε περίπτωση είναι ακατάλληλοι για λάδι είτε για βρώση.
Λίγη (ελάχιστη!) φυτοπαθολογία
Όπως όλοι οι φυτικοί ιστοί έτσι και ο καρπός της ελιάς, μπορεί να αντιδρά σε μια πληγή που δημιουργείται από φυσικά ή παρασιτικά αίτια (εδώ: νύγμα δάκου) και να δημιουργεί φελλογόνο επουλωτικό ιστό. Η ικανότητα αυτή εξαρτάται από «το βαθμό ενεργοποίησης των αντιδράσεων αμύνης του φυτού» (Παναγόπουλος, 1986). Έχει μάλιστα μελετηθεί και η βιοχημεία του φαινομένου μια και έχει βρεθεί η ύπαρξη «ανασταλτικών για το μύκητα ουσιών στο χυμό του καρπού της ελιάς, αυξημένη συγκέντρωση των οποίων μπορεί να επιβραδύνει ή και να αναστείλει την ανάπτυξη του μύκητα, επιτρέποντας στον ξενιστή ακόμη και να αποφύγει εντελώς την προσβολή» (Ζάχος -Τζαβέλλα ,1985)
Έτσι φαίνεται ότι είχαμε μια τέτοια ενεργοποίηση, σε μεγάλο μάλιστα ποσοστό καρπών στην περιοχή εφαρμογής (βλ. φωτο 2), με αποτέλεσμα:
• επούλωση της πληγής από το νύγμα του εντόμου («φελλοποίηση»), η/και
• αντοχή στο σάπισμα, ακόμα και σε στοά, «ανοιχτή πληγή» δηλαδή μέσα σε όλη τη σάρκα του καρπού (βλ. φωτο)
Πρακτικά αυτό σημαίνει για τον παραγωγό: ότι την ελιά αυτή, που δεν έχει σάπισμα, μπορεί να την ελαιοποιήσει ή να την κάνει πάστα ελιάς, χωρίς καμμία σημαντική υποβάθμιση της ποιότητας. Ή ότι ο δάκος παύει να είναι το πρόβλημα που επηρεάζει την τελική απόδοση ενός ελαιοκτήματος
Σημείωση I: ανάλογη ανασταλτική δράση πάνω στο μύκητα μπορεί να έχουν και οι χαμηλές θερμοκρασίες (κάτω από 20oC). Στη φύση άλλωστε τα διάφορα φαινόμενα συνήθως έχουν παραπάνω από ένα αίτια. Έτσι για να ξεκαθαριστεί η εικόνα, είναι σκόπιμο να γίνουν περισσότερες επαναλήψεις, συγκρίσεις και παρατηρήσεις τα επόμενα χρόνια.
Σημείωση ΙΙ:Αν ωστόσο η παραπάνω ερμηνεία είναι σωστή, αποτελεί μια μεγάλη αποκάλυψη για μένα. Αρκετά παλιότερα, όταν ξεκινάγαμε την οργανωμένη βιοκαλλιέργεια ελιάς (πρόγραμμα Blaeuels - Μάνης), η τότε ελέγκτρια Βεατρίκη Βιντερστάίν, παρατηρούσε ότι «η αντιμετώπιση στη φυτοπροστασία δεν πρέπει να είναι μόνο κατασταλτική αλλά προληπτική». Δεν καταλάβαινα τότε τι μπορεί να εννοούσε. Ως «πρακτικός» άνθρωπος έλεγα: «ο δάκος ή την τρώει την ελιά ή δεν την τρώει. Και για να μην την φάει ένας τρόπος υπάρχει: να τον σκοτώσεις!» Τώρα μου γίνεται ξεκάθαρο το ότι: ο καρπός της ελιάς έχει δυνάμεις άμυνας, με τις οποίες μπορεί να κάνει το δάκο ή το μύκητα «να σπάσουν τα δόντια τους». Και αυτή την άμυνα μπορείς να την ενεργοποιήσεις, π.χ. με τα βιοδυναμικά σκευάσματα.
Β. Μέγεθος καρπών
Από διάφορες εφαρμογές, τώρα πια και στην Ελλάδα, γνωρίζουμε ότι το σκεύασμα «για την καρποφορία» αυξάνει την ποσότητα και βελτιώνει την ποιότητα της παραγωγής. Τα αποτελέσματα κι εδώ, όσον αφορά την αύξηση του μεγέθους ήταν εντυπωσιακά (βλ. φωτο 3).
Αντίθετα τα συμβατικά κτήματα με μόνο 10 -20% ζημιά, είχαν πολύ μικρότερο καρπό ακόμη και κάτω από τα όρια που απαιτείται για να πουληθεί ως επιτραπέζια ελιά.
Σημασία για τον παραγωγό: το μεγάλο μέγεθος βιολογικού καρπού έχει ως και τριπλάσια τιμή (3 Ευρώ) από το μικρότερο και συμβατικό (150 και 250 αντίστοιχα «κομμάτια στο κιλό», όπως χαρακτηριστικά ταξινομούνται τα μεγέθη στην επιτραπέζια ελιά). Άρα έχουμε μια ανταμοιβή που έρχεται να εξισορροπήσει σημαντικά τις όποιες απώλειες του βιοκαλλιεργητή.
Έτσι συνολικά άλλωστε πρέπει να αντιμετωπίζουμε την «αποτελεσματικότητα» της βιοκαλλιέργειας, κι όχι με άδικες και χωρίς νόημα συγκρίσεις για τα ρεκόρ της χημικής είτε αυτά έχουν να κάνουν με την «απόδοση σε κιλά» είτε με την εξόντωση «εχθρών της παραγωγής».
Γ. Οργανοληπτικά χαρακτηριστικά
Τέλος στο λάδι δοκιμάστηκε το σκεύασμα «για την ποιότητα των τροφίμων» (qualita alimentare- L22), και παρακολουθήθηκε η οξύτητα και τα οργανοληπτικά χαρακτηριστικά του λαδιού.
Οι μετρήσεις συνεχίζονται. Στο μεταξύ, σε τρία από τα τέσσερα δείγματα το λάδι με την ο/δ επέμβαση εμφανιζόταν καλύτερο και μάλιστα στο ένα από αυτά αναδείχτηκαν σπάνιοι αρωματικοί χαρακτήρες (νύξεις τροπικών φρούτων!).
Στην επιτραπέζια ελιά, πολλούς μήνες μετά διαπιστώνουμε πολύ καλή υφή «τραγανή» στη σάρκα, ενώ κι εδώ η γεύση εμπλουτίζεται με ξεχωριστά στοιχεία (νότες δαμάσκηνου!).
Ως επιμύθιο, ένα περιστατικό: στον ανηψιό μου, παιδί της γενιάς των fast food, έβαλαν στη σαλάτα του και 3-4 από αυτές τις ελιές με φόβο ότι θα ακούσουν το συνηθισμένο «τι ναι αυτές οι αηδίες, αφού ξέρεις ότι δεν τρώω ελιές». Όντως άκουσαν «τι ναι αυτό» και μετά «έχει κι άλλες;» (!). Έφαγε τελικά εικοσιτέσσερις (24).
Γνωρίζω ότι όλα αυτά είναι αυθαίρετα, θάπρεπε κανονικά να βγαίνουν από ένα πάνελ, με τυφλά τέστ, κ.λ.π. Υπέκυψα ωστόσο στον πειρασμό να τα παραθέσω γιατί αγγίζουν αυτό που κατά τη γνώμη μου είναι η ουσία. Δεν καλλιεργούμε και δεν «φυτοπροστατεύουμε» έτσι στον αέρα, «εν κενώ» ή για να «χτίσουμε τη γνώση» αλλά για να παράγουμε τροφή. Τέτοια που θα θρέφει το σώμα μαζί με το πνεύμα και θα κάνει τους ανθρώπους ίσως λίγο πιο ευτυχισμένους...
Στο μεταξύ τα παιδιά μας θα «αρνούνται να φάνε φρούτα και λαχανικά», μέχρι να βρούν μπροστά τους την πραγματική γεύση των καρπών της γης.
Διδάγματα για το μέλλον
Το μέγεθος της εφαρμογής και η ποικιλία από κτήματα και μικρο-περιβάλλοντα, επέτρεψε συγκρίσεις κι έτσι έδωσε και μια πλούσια «σοδειά από διδάγματα»! Όπως:
Οικοσύστημα ή μονοκαλλιέργεια;
Η ζημιά ήταν μικρότερη στα κομμάτια του ελαιώνα, όπου υπήρχαν έστω και λίγες αμυγδαλιές (θέση Αγριλίτσα).
Γενικά συνίσταται στη βιοδυναμική καλλιέργεια να έχουμε και πυρηνόκαρπα (αμυγδαλιές, βερικοκιές, κ.λ.π.) ανάμεσα στις ελιές. Άλλα φυτά που βοηθάνε είναι αυτά που ανθοφορούν και μάλιστα το φθινόπωρο, π.χ. η ακονιζιά (Inula sp.) ή το αγριοράδικο (Taraxacum sp.) και ενισχύουν έτσι την «αστρικότητα» του χώρου, όπως λέγεται στη βιοδυναμική ορολογία. Τι σημαίνει αυτό στην πράξη: τα άνθη πέρα από την αισθητική απόλαυση, προσελκύουν μέλισσες, που έμμεσα παρενοχλούν και απωθούν το δάκο! (βλ. φωτο 4)
Φυτοφράχτης ή το «δέρμα του κτήματος»
Παρατηρήθηκε ότι η προστασία ήταν λιγότερο αποτελεσματική στα όρια του κτήματος (π.χ. όρια στη θέση Βενετσιάνα)
Εδώ χρειάζεται να θυμηθούμε λίγο τη θεώρηση του κτήματος ως «οντότητας» ή οργανισμού. Μια θεώρηση που μπορεί να μας διευκολύνει αφάνταστα στο να κατανοούμε τις διάφορες ανάγκες του. Ο δικός μας, ζωικός οργανισμός, έχει το δέρμα για να περικλείεται και να απομονώνεται από τις εξωτερικές απειλές. Με έναν τρόπο αρκετά ανάλογο το κτήμα έχει ανάγκη το φυτικό φράχτη, αν όχι για να απομονώνεται εντελώς πάντως για να μετριάζει την αρνητική επίδραση από διάφορους εξωτερικούς παράγοντες που το απειλούν (δυνατοί άνεμοι, ξηρασία, παράσιτα, κ.λ.π.).
Εκεί που ο φυτοφράκτης λείπει, μπορούμε, αυξάνοντας τους ψεκασμούς στις εξωτερικές σειρές δέντρων, να δημιουργήσουμε ένα κατά κάποιο τρόπο «αιθερικό» (δηλ. ενεργειακό) δέρμα (pelle eterica).
Ισορροπημένα δέντρα=γερά δέντρα
Η ζημιά ήταν επίσης μεγαλύτερη εκεί όπου είχε γίνει όψιμο κλάδεμα, αργά την άνοιξη (θέση Μισσιακό). Προεκτείνοντας την παρατήρηση αυτή, από τη συνεργασία με τον Ε. Nastati, προέκυψε ότι: για να αντιστέκεται το δέντρο στις προσβολές αλλά και να ανταποκρίνεται στα βιοδυναμικά μηνύματα, είναι πρωταρχικής σημασίας το να προέρχεται από σπόρο, κι όχι από εμβόλιο (σε υποκείμενο, κ.λ.π.). Το Ινστιτούτο Eureka μάλιστα για αυτό το σκοπό έχει δημιουργήσει φυτώριο παραγωγής («αναγέννησης») τέτοιων δέντρων, πράγμα που «μας ρίχνει το γάντι» να δοκιμάσουμε το ίδιο και στην Ελλάδα για την ελιά, όπου τα περισσότερα δέντρα είναι φυσικά εμβολιασμένα.
Γόνιμο έδαφος=ανθεκτικά (στις προσβολές) δέντρα
Αντίθετα η ζημιά ήταν μικρότερη στα κομμάτια που είναι χρόνια στη βιοκαλλιέργεια, έχει γίνει κατά καιρούς χλωρή λίπανση, προσθήκη κοπριάς ή κομπόστ, κ.λπ. «Τσιμπώντας λίγο» και πάλι από τη βιοδυναμική θεωρία: για να αντέχουν τα φυτά, να είναι δηλαδή ο «πάνω πόλος» ισχυρός, θα πρέπει να στηρίζονται σε έναν επίσης ισχυρό «κάτω πόλο», που προϋποθέτει την προσθήκη οργανικής ουσίας αλλά και την ενεργοποίηση των διαδικασιών του με τη χρήση του «500» («κοπριά μέσα στο κέρατο» /cornoletamo) ή των αντίστοιχων ομοιοδυναμικών, όπως του «pro (για το) humus», κ.α.
«Με το μαλακό» το πέρασμα στη βιοδυναμική καλλιέργεια!
.. αντίστοιχα με ότι ισχύει για τη μετάβαση στη βιολογική.
Αν μιλάμε για δημιουργία ισορροπιών στο περιβάλλον αλλά και στο δέντρο που - κακά τα ψέματα - δεν υπάρχουν στα περισσότερα βιολογικά κτήματα και πρέπει να δημιουργηθούν (!)... ή ακόμη για αλλαγή μεταβολισμού του δέντρου, κατανοούμε ταυτόχρονα ότι τέτοιες αλλαγές απαιτούν χρόνο. Που μπορεί να είναι λιγότερος η περισσότερος ανάλογα με την ιστορία του κάθε κτήματος: τα χρόνια βιοκαλλιέργειας, την οργανική ουσία, τις μεγάλες τυχόν αναταράξεις του εδάφους, κ.λ.π. Στην πράξη θα ποικίλλει από μερικούς μήνες έως και δυο -τρεις καλλιεργητικές περιόδους.
Επιταχύνουμε πολύ αυτό το χρόνο, κάνουμε δηλαδή πιο άμεσα τα φυτά δεκτικά στις βιοδυναμικές επεμβάσεις, με τον «εναρμονιστή», ιδίως αν κάνουμε έναν κύκλο τριών επεμβάσεων.
Πάντως σε κάθε περίπτωση στη διάρκεια της μετάβασης πρέπει να είμαστε σε ετοιμότητα να κάνουμε χρήση και κάποιων βιολογικών μέσων σε ώρα ανάγκης, όπως π.χ οι παγίδες, που μπήκαν σε κάποια σημεία κι επίσης βοήθησαν. Ή εναλλακτικά μπορούμε να κάνουμε πύκνωση των επεμβάσεων με τα ομοιοδυναμικά. Για την ελιά π.χ αυτό μπορεί να σημαίνει ψεκασμούς ανά 14 μέρες, την κρίσιμη περίοδο του φθινοπώρου. Οι ψεκασμοί μπορούν να γίνουν πολύ πιο αποτελεσματικοί αν εντοπίζονται λίγο πριν από τις επικίνδυνες περιόδους για προσβολές, που τις δίνει το Βιοδυναμικό Ημερολόγιο και που επαληθεύτηκαν εντυπωσιακά τον Οκτώβριο του 2002.
(Τελικός στόχος όχι μόνο αυτά τα μέσα, αλλά ακόμη και τα βιοδυναμικά να ελαχιστοποιηθούν / εξαλειφθούν, μετά από κάποιες καλλιεργητικές περιόδους!...)
«Μετάβαση» και για τον άνθρωπο
Για να πετύχει η μετάβαση χρειάζεται φυσικά καλή «ενημέρωση», όπως γενικά ισχύει για τη βιοκαλλιέργεια, αλλά και κάτι άλλο, πέρα από το τεχνικό κομμάτι. Να «εναρμονιστεί» βαθύτερα και ο άνθρωπος - καλλιεργητής με τη γη του. Ο άνθρωπος που είναι - ή θάπρεπε να είναι - η «ψυχή» του αγροκτήματος. Όποιος ενδιαφέρεται λοιπόν να κάνει βιοδυναμική και να φτάσει μάλιστα και στο σημείο της μη - επέμβασης, καλείται να χτίσει μια σχέση με το κτήμα του πέρα από τα συνηθισμένα.
Αυτό πρακτικά μπορεί να σημαίνει:
Έ να κάνει ο ίδιος τις επεμβάσεις, ενδυναμώνοντας με την πρόθεση και τη συνείδησή του αυτό που επιχειρεί (ιδίως τα ραντίσματα, αυτή τη δυναμική ευκαιρία επικοινωνίας με τα φυτά, που δεν μπορεί να αφήσει σε «ενδιάμεσους» χωρίς την ανάλογη στάση ή ψυχική προετοιμασία)
Έ να ενισχύει και να εξελίσσει αυτή του τη συνείδηση με παρατήρηση, ενδεχόμενα μελέτη αλλά και συμμετοχή σε εκπαιδεύσεις / ομάδες συζήτησης.
Γ ια τη συνέχεια
Η προστασία της ελιάς με βιοδυναμικά σκευάσματα αποτελεί ίσως μια πρόκληση για κάποια από τα «λογικά» δεδομένα μας. Παράλληλα - όπως ελπίζω να φάνηκε εδώ - είναι και μια μεγάλη ελπίδα για πολλά ακόμη βήματα στην κατεύθυνση μιας ήπιας και ποιοτικής γεωργίας.
Όσο συγκινητικό όμως κι αν είναι να γυρνάς κάτι που μοιάζει με μια νέα σελίδα στην ιστορία της βιοκαλλιέργειας ή /και της φυτοπροστασίας, άλλο τόσο είναι και δύσκολο: σε καθαρά πρακτικό επίπεδο, η δουλειά αυτή έγινε με προσωπική θυσία των αγροτών /παραγωγών (ευχαριστώ θερμά ιδιαίτερα τους Α. Σκουρμπούτη και Γ. Γκατζέλια για την εμπιστοσύνη τους), αλλά και όσων στήριξαν «οδηγώντας» αυτή την εφαρμογή.
Έτσι τόσο για την καλύτερη επεξεργασία των στοιχείων, όσο και για να υπάρξει η απαραίτητη συνέχεια (που θα δώσει μια πιο πλήρη και ξεκάθαρη εικόνα, με πιο πολλές μετρήσεις, συγκρίσεις, κ.λ.π.) θάναι πολύτιμη οποιαδήποτε βοήθεια πρακτική ή χρηματική ή ιδέα για το από πού θα μπορούσε να προέλθει αυτή η βοήθεια!
Βιβλιογραφία
-Δεσύλλα Μ. - Elzakker Β. 1988- 1991. Τεχνικές αναφορές για το πρόγραμμα βιοκαλλιέργειας της ελιάς στη Μάνη. φωτ. Έκδοση.
-Δεσύλλα Μ. 2002. Βήματα προς μια ήπια φυτοπροστασία. Περ. Νέα Σελήνη, τ.26. -Ζάχος - Τζαβέλλα. 1985. Ανασταλτικοί για το μύκητα Camarosporium dalmatica παράγοντες στο χυμό της ελιάς. Χρονικά Μ.φ.
-Ι. Nastati Ε. 2001. Το εγχειρίδιο της ομοιοδυναμικής καλλιέργειας. Μτφ. Ν. Ζάννου.(φωτ. Έκδοση).
-Nastati Ε. 2000. Comprendere e curare le paras- sitosi. Ed Eureka.
-Παναγόπουλος X. 1986. Ασθένειες καρποφόρων δέντρων και αμπέλου. Αθήνα. -Πανάγος Γ. 1986. φυτοπροστασία χωρίς χημικά φυτοφάρμακα.(... με αρκετά στοιχεία για τη βιοδυναμική σκέψη και πρακτική).
Αναχαίτιση του δάκου από τις δυνάμεις άμυνας του δέντρου!
Μάριος Δεσύλας
Τί υπάρχει παραπέρα στη βιολογική καλλιέργεια ελιάς;
Αυτό το ερώτημα προσπαθήσαμε να απαντήσουμε, με μια ομάδα καλών συνεργατών, πέρσι το καλοκαίρι σε 300 στρέμματα ελιάς στο Γύθειο Λακωνίας. Παρακάτω δίνονται η εμπειρία και τα αποτελέσματα της μεγάλης αυτής πειραματικής εφαρμογής.
Εισαγωγή ή «περίληψη από τα προηγούμενα» Βιοδυναμική καλλιέργεια (με δύο λόγια)
Μέθοδος αλλά και «σχολή σκέψης» πάνω στη γεωργία, που ξεκίνησε το 1924 από τον R. Steiner. Εμβαθύνει στο τι είναι και πως λειτουργεί το φυτό και η φύση γενικά, στην οποία «βλέπει» και μια «ενεργειακή» (ή «πνευματική») διάσταση. Ενεργοποιώντας κατάλληλα το κρυμμένο δυναμικό του φυτού, το βοηθά να αντιστέκεται στα παράσιτα, το κρύο, να καρποφορεί καλύτερα, κ.λπ.
Εδώ, δουλέψαμε με την εξέλιξη της μεθόδου που ονομάζεται «ομοιο-δυναμική», καθώς τα μηνύματα αντοχής κ.λπ., δίνονται στα φυτά ψεκάζοντάς τα με νερό, δυναμοποιημένο με τη μέθοδο της ομοιο-παθητικής.
Σημείωση: συχνά σε αυτό το άρθρο, όπως π.χ. στον τίτλο, μπορεί να χρησιμοποιείται ο όρος «βιοδυναμική». Αυτό γίνεται αφενός για λόγους συντομίας, αλλά και γιατί πιστεύουμε πως τα κοινά (η ενεργειακή διάσταση της ζωής), είναι πιο σημαντικά από τις διαφορές (τους τρόπους δηλαδή εφαρμογής). Ας μας συγχωρήσουν γι αυτό οι φίλοι της κλασσικής βιοδυναμικής!
Ελιά - βιοκαλλιέργεια - δάκος
• Η ελιά είναι η σημαντικότερη μάλλον καλλιέργεια της χώρας μας, με εξάπλωση από τη Νότια και νησιωτική Ελλάδα μέχρι τη Θράκη.
• Η ελληνική βιολογική γεωργία αποτελείται κατά 50% από βιοκαλλιέργεια ελιάς.
• Το κυριότερο (τεχνικό) εμπόδιο που καλείται να ξεπεράσει ένας παραγωγός, για να μπει στο βιολογικό τρόπο καλλιέργειας είναι η φυτοπροστασία. Στην περίπτωση της ελιάς αυτό σημαίνει να μπορεί να αντιμετωπίζει με επιτυχία το πρόβλημα του δάκου. Ένα έντομο, που αντίθετα με άλλα της ελιάς, είναι το μόνο που επίσης έχει πανελλαδική παρουσία: είναι η αιτία της αγωνίας των παραγωγών από τη Κρήτη ως τη Μυτιλήνη και την Κέρκυρα !
Για τα προβλήματα της χημικής αντιμετώπισής του, έχουν γραφτεί και ακουστεί πολλά: είναι ίσως, λαμβάνοντας υπόψη και την έκταση των ελαιώνων, ένα από τα σημαντικά «θέματα» για το ελληνικό περιβάλλον.
Η μη-χημική τώρα ή εναλλακτική αντιμετώπισή του, τομέας πάνω στον οποίο έχει γίνει επίσης αρκετή έρευνα, στηρίζεται αυτή τη στιγμή κυρίως στις μεθόδους της μαζικής παγίδευσης. Στην ανάρτηση (κρέμασμα) δηλαδή, παγίδων, σε μεγάλο αριθμό δέντρων του ελαιώνα.
Εδώ όμως θα πρέπει να σημειώσουμε ότι:
Η κυριότερη κατηγορία παγίδων αυτές με φερομόνη και εντομοκτόνο (χημικό!), όσο κι αν ανακούφισαν πολλούς παραγωγούς, δίνοντάς τους μια πολύτιμη κι αποτελεσματική διέξοδο από τα χημικά φυτοφάρμακα, είναι «κατ’ εξαίρεση μόνο επιτρεπτές στη βιολογική γεωργία», μέχρι το Μάρτιο του 2002, σύμφωνα με την αναφορά του κανονισμού. Βρισκόμαστε δηλαδή απλά σε μια περίοδο παράτασης, στην οποία καλούμαστε να βρούμε άλλη, ηπιότερη, αλλά και αποτελεσματική λύση.
Η δεύτερη κατηγορία παγίδων, οι ΜcPhail και οι παραλλαγές τους, είναι κατ’ αρχήν πιο «βιολογικές»: δεν έχουν χημικό εντομοκτόνο, ο δάκος έλκεται και πνίγεται μέσα σε υγρό διάλυμα. Ωστόσο απαιτούν τακτικά ξαναγέμισμα με το υγρό διάλυμα για να λειτουργήσουν, πράγμα εφικτό για μικρό/οικιακό ελαιώνα αλλά όχι για μεγάλες εκτάσεις. Επιπλέον δεν είναι ιδιαίτερα εκλεκτικές στα ωφέλιμα έντομα. Είναι πια συνηθισμένη εμπειρία το να βρίσκουμε μέσα στις παγίδες αυτές εκτός από το δάκο και ένα πλήθος από Chrysopidae (χρύσοπες, τα πιο σημαντικά ωφέλιμα μετά τις πασχαλίτσες), διάφορα μικρο-υμενόπτερα (πολύτιμα για τον έλεγχο π.χ. του πυρηνοτρήτη), μέχρι και επικονιαστές (Bombinus sp., κ.α.).
Η κατάσταση είναι τέτοια που δεν θάπρεπε κανείς μας, βιοκαλλιεργητής, γεωπόνος ή ερευνητής, «να κοιμάται ήσυχος»: «ουκ εά με καθεύδειν ...» (το του δάκου πρόβλημα !).
Πού - ποιος, τι και πώς! (ο τόπος, οι στόχοι και οι επεμβάσεις)
Η εφαρμογή έγινε σε μια περιοχή με προϊστορία στη βιοκαλλιέργεια: το κτήμα του Α. Σκουρμπούτη (140 στρ.), που ήταν και ο πυρήνας, καλλιεργείται - επίσημα - βιολογικά από το ’89 (υπήρξε κομμάτι του προγράμματος της Μάνης/Blaeuels). Έτσι η αναζήτηση για το «παραπέρα» ήρθε σαν φυσιολογική συνέχεια του ψαξίματος για πιο ήπιες και οικονομικές λύσεις αλλά και τη συνεχή βελτίωση της ποιότητας.
Με τη συνένωση του δυναμικού των αδερφών Κατσαφούρου (110 στρ., βιολογικά από το ’96) και του Γ. Γκατζέλια (70 στρ. βιολογικά από το 2000), είχαμε περίπου 300 στρ. οργανωμένης ελαιοκαλιέργειας, κορωνέικης (λαδολιάς) και Καλαμών (επιτραπέζιας). Μικρό μέρος του ελαιώνα αρδεύεται (θέση Βενετσιάνα).
Ίσως λοιπόν η μεγαλύτερη μέχρι τώρα εφαρμογή βιοδυναμικής στη χώρα μας !
Η υποκίνηση, τεχνική στήριξη (και λίγο... η υλοποίηση !) του εγχειρήματος οφείλεται στον «γράφοντα» (Μ. Δ.), σε συνεργασία με τον Ε. Nastati (Ινστιτούτο EUREKA, Τεργέστη), πολύτιμος κρίκος επικοινωνίας με τον οποίο αποτέλεσε ο Ν. Ζάννος (γεωπόνος Παν. Udine Ιταλίας).
Οι στόχοι που θέσαμε ήταν:
• προστασία του καρπού της ελιάς από το δάκο (σημαντικό πρόβλημα για μεγαλόκαρπες ποικιλίες, όπως η Καλαμών, ιδίως όταν αρδεύονται).
• ποιότητα επιτραπέζιας ελιάς (μέγεθος, ομοιομορφία και ταχύτητα ωρίμανσης αλλά και χρωματισμός καρπού),
• ποιότητα λαδιού (χαμηλή οξύτητα, γεύση)
Από τον Αύγουστο μέχρι και το Νοέμβριο του 2002, έγιναν οι εξής επεμβάσεις:
3-4.8 : Ψεκασμός με λάδι neem (εκχύλισμα του φυτού Αzadirachta indica)
17-20.8 : Ψεκασμός με ομοιοδυναμικά σκεύάσματα, τον «εναρμονιστή» (Α01) και το «απωθητικό παρασίτων» (Υ01)
3-4.9: Ψεκασμός με λάδι neem
15-17.9: Δεύτερη ομοιοδυναμική επέμβαση: Α01 και Υ01
2-3.10: Τρίτη ο/δ επέμβαση: Α01 και Υ01 και ενισχυτικό καρποφορίας
28.10: Υ01 σε μικρό μέρος του κτήματος (θέση «Βενετσιάνα»)
17.11: Επέμβαση με το «διαχυτή» με εναρμονιστή αλλά και το ειδικό παρασκεύασμα αποδυνάμωσης του δάκου (από τη στάχτη του εντόμου)
Σύντομη επεξήγηση όρων:
Εναρμονιστής (armonizzatore -Α01): σκεύασμα της ομοιοδυναμικής, που βοηθάει τα φυτά να γίνουν δεκτικά στα «λεπτά» ενεργειακά μηνύματα («subtle / weak energies» στην αγγλόφωνη βιβλιογραφία).
Απωθητικό παρασίτων (Repel. Parassiti generico - Υ01). Ενισχύει την άμυνα των φυτών απέναντι σε διάφορα παράσιτα. Ειδικά στην επέμβαση με το διαχυτή χρησιμοποιήθηκε παρασκεύασμα, που φτιάχνεται από τη στάχτη του δάκου, με σκοπό την αποδυνάμωση του εντόμου (βλ. incinerimento / incineration)
Ενισχυτικό καρποφορίας (frutto piu). Βοηθάει την εξέλιξη της καρποφορίας βελτιώνοντας το μέγεθος αλλά και την ωρίμανση και οργανοληπτική χαρακτηριστικά των καρπών. Βασίζεται στο κλασσικό β/δ παρασκεύασμα «501» (χαλαζίας σε κέρατο αγελάδας - cornosilice).
Διαχυτής (diffusore). Διάταξη που «διαχέει» / ακτινοβολεί τη δράση του ομοιοδυναμικού φαρμάκου στον αγρό, επιτρέποντας έτσι να αποφύγουμε τη διαδικασία του ψεκασμού (βλ. και ραδιονική -radionics).
Επεξηγηματικά σχόλια
«Μετάβαση στη βιοδυναμική καλλιέργεια». Μέχρις ότου τα δέντρα προσαρμοστούν στη βιοδυναμική καλλιέργεια, χρησιμοποιούμε και «κλασσικά» φάρμακα της βιολογικής: εδώ επιλέξαμε το neem oil, ως σχετικά πιο ήπιο από τα πύρεθρο και ροτενόνη.
Γιατί τόσο πολλές επεμβάσεις;. Λόγω της σοβαρότητας του προβλήματος του δάκου για την επιτραπέζια ελιά, ειδικά μάλιστα για το 2002. (βλ. και παρακάτω). Θα πρέπει να αναφερθεί ως μέτρο σύγκρισης, πως οι συμβατικοί παραγωγοί επίσης έκαναν ισάριθμους ή και περισσότερους ψεκασμούς με ισχυρά εντομοκτόνα φάρμακα, τοξικότατα για τους ψεκαστές, το περιβάλλον και τον καρπό της ελιάς.
Ποιο το κόστος τους; Το κόστος των ομοιοδυναμικών παρασκευασμάτων είναι περίπου 30% χαμηλότερο σε σχέση με τα συμβατικά φάρμακα και - σε σχέση με τη βιολογική γεωργία - βρίσκεται κάτω από το 50% του κόστους των παγίδων!
Αποτελέσματα
Πρώτη εικόνα.
Μέχρι τα τέλη Σεπτεμβρίου, για τα περισσότερα κτήματα της εφαρμογής, η ζημιά από το δάκο ήταν αμελητέα: πρακτικά μηδενική για τη λαδολιά και μόλις 2% για την Καλαμών, που ως πιο πρώιμη άρχιζε να μπαίνει σε φάση ωρίμανσης.
Τα πράγματα από κει και πέρα αρχίζουν να αλλάζουν δραματικά. Αιτία: οι βροχοπτώσεις του φθινοπώρου.
Δυο λόγια για... τον καιρό!
Να σημειώσουμε ότι το 2002 ήταν από τις πιο υγρές χρονιές, με τριπλάσιο ύψος βροχής (!), από τον ελληνικό μέσο όρο (950 σε σχέση με 350 mm βροχής). Ειδικά το Σεπτέμβριο του 2002 καταγράφηκαν δεκατρείς (13!) μέρες βροχής, ενώ ήταν μέσα στους 3 πιο βροχερούς μήνες από το 1930, ανάμεσα δηλαδή σε 840 (!) «συναδέλφους» του (στοιχεία από Ινστιτούτο Ερευνών Περιβάλλοντος του Αστεροσκοπείου Αθηνών).
Έτσι οι βροχοπτώσεις αυτές σε συνδυασμό με τις ακόμα ψηλές θερμοκρασίες του φθινοπώρου, αποτέλεσαν, όπως ήταν αναμενόμενο, ένα ιδανικό περιβάλλον για την ραγδαία αναπαραγωγή του δάκου.
Γενική εικόνα της ζημιάς στην περιοχή.
Κάτω από αυτές τις συνθήκες η ζημιά από το δάκο ήταν επίσης πρωτοφανής.
Ελαιοκτήματα της περιοχής, όπου έγιναν έως και πέντε (5) ψεκασμοί με συμβατικά φάρμακα έχασαν ολοκληρωτικά την παραγωγή τους. (Θα χρειάζονταν ίσως επιπλέον 2-3 ψεκασμοί και μάλιστα με κατάλληλο χρονισμό).
Σε άλλα (συμβατικά) κτήματα, λόγω προσανατολισμού / ηλιασμού (η περιοχή είναι λοφώδης) αλλά και περισσότερων και πιο εύστοχων επεμβάσεων η ζημιά περιορίστηκε στο 10-20%.
Ενδεικτικό για την έκταση της ζημιάς είναι το γεγονός ότι, για μεγάλο χρονικό διάστημα, οι έμποροι ελιάς δεν μπορούσαν να βρουν (υγιή) ελαιόκαρπο κι αυτό «σε χρονιά παραγωγής», μέσα στην καρδιά μιας καθαρά ελαιοκομικής ζώνης!
Άρα είχαμε μια σκληρή δοκιμασία για όλους, την οποία τα βιοδυναμικά κτήματα, αντιμετώπισαν με επιτυχία, παρ’ όλες τις ατέλειες της «πρώτης φοράς» (βλ. προτάσεις για βελτίωση). Χάρις και στην επέμβαση με το διαχυτή, η ζημιά κυμάνθηκε, (ανάλογα με την ποικιλία ελιάς, την περιοχή, θέση και προσανατολισμό των κτημάτων), στο 10 με 70%, κινήθηκε δηλαδή γύρω από το μέσο όρο (40-50%) των συμβατικών κτημάτων, χωρίς όμως τη χρήση τοξικών φαρμάκων και με δυο σημαντικά πλεονεκτήματα.
Τι καινούργιο φέρνει η βιοδυναμική καλλιέργεια Α. Επούλωση των προσβολών
Η επούλωση των ώριμων καρπών της ελιάς που είχαν νύγματα δάκου (πορτοκαλιά κηλίδα, βλ. φωτο 1), είναι ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον φαινόμενο, που παρατηρείται ίσως για πρώτη φορά.
Μπορεί από πρώτη ματιά να θεωρηθεί ότι είναι η γνωστή «ξεροβούλα», με την οποία όμως έχει σημαντικές διαφορές. Στην ξεροβούλα, που δεν είναι παρά το αποτέλεσμα δευτερογενούς προσβολής στο νύγμα του δάκου από το μύκητα Camarosporium dalmatica, έχουμε
• μια επίσης κυκλική, αλλά καστανόχρωμη κηλίδα, όπου φαίνονται μάλιστα οι χαρακτηριστικές καρποφορίες - πυκνίδια του μύκητα (μικρά μαύρα στίγματα),
• που σχηματίζεται στην επιφάνεια του άγουρου καρπού το καλοκαίρι (τον Ιούλιο, Αύγουστο, κ.λ.π.),
Όπως άλλωστε ξέρουμε όταν έχει προχωρήσει η ωρίμανση του καρπού, η είσοδος του μύκητα από το νύγμα του δάκου, προκαλεί τη μόλυνση όλης της ώριμης και επιδεκτικής πια στην προσβολή σάρκας. Τότε πια έχουμε τη «σαπίλα» ή αλλιώς «σαπιοβούλα» (την «καθολική καστανόχρωμη σήψη» του καρπού).
Η σημασία της ξεροβούλας και σαπιοβούλας για τον παραγωγό: οι καρποί πέφτουν ή σε κάθε περίπτωση είναι ακατάλληλοι για λάδι είτε για βρώση.
Λίγη (ελάχιστη!) φυτοπαθολογία
Όπως όλοι οι φυτικοί ιστοί έτσι και ο καρπός της ελιάς, μπορεί να αντιδρά σε μια πληγή που δημιουργείται από φυσικά ή παρασιτικά αίτια (εδώ: νύγμα δάκου) και να δημιουργεί φελλογόνο επουλωτικό ιστό. Η ικανότητα αυτή εξαρτάται από «το βαθμό ενεργοποίησης των αντιδράσεων αμύνης του φυτού» (Παναγόπουλος, 1986). Έχει μάλιστα μελετηθεί και η βιοχημεία του φαινομένου μια και έχει βρεθεί η ύπαρξη «ανασταλτικών για το μύκητα ουσιών στο χυμό του καρπού της ελιάς, αυξημένη συγκέντρωση των οποίων μπορεί να επιβραδύνει ή και να αναστείλει την ανάπτυξη του μύκητα, επιτρέποντας στον ξενιστή ακόμη και να αποφύγει εντελώς την προσβολή» (Ζάχος -Τζαβέλλα ,1985)
Έτσι φαίνεται ότι είχαμε μια τέτοια ενεργοποίηση, σε μεγάλο μάλιστα ποσοστό καρπών στην περιοχή εφαρμογής (βλ. φωτο 2), με αποτέλεσμα:
• επούλωση της πληγής από το νύγμα του εντόμου («φελλοποίηση»), η/και
• αντοχή στο σάπισμα, ακόμα και σε στοά, «ανοιχτή πληγή» δηλαδή μέσα σε όλη τη σάρκα του καρπού (βλ. φωτο)
Πρακτικά αυτό σημαίνει για τον παραγωγό: ότι την ελιά αυτή, που δεν έχει σάπισμα, μπορεί να την ελαιοποιήσει ή να την κάνει πάστα ελιάς, χωρίς καμμία σημαντική υποβάθμιση της ποιότητας. Ή ότι ο δάκος παύει να είναι το πρόβλημα που επηρεάζει την τελική απόδοση ενός ελαιοκτήματος
Σημείωση I: ανάλογη ανασταλτική δράση πάνω στο μύκητα μπορεί να έχουν και οι χαμηλές θερμοκρασίες (κάτω από 20oC). Στη φύση άλλωστε τα διάφορα φαινόμενα συνήθως έχουν παραπάνω από ένα αίτια. Έτσι για να ξεκαθαριστεί η εικόνα, είναι σκόπιμο να γίνουν περισσότερες επαναλήψεις, συγκρίσεις και παρατηρήσεις τα επόμενα χρόνια.
Σημείωση ΙΙ:Αν ωστόσο η παραπάνω ερμηνεία είναι σωστή, αποτελεί μια μεγάλη αποκάλυψη για μένα. Αρκετά παλιότερα, όταν ξεκινάγαμε την οργανωμένη βιοκαλλιέργεια ελιάς (πρόγραμμα Blaeuels - Μάνης), η τότε ελέγκτρια Βεατρίκη Βιντερστάίν, παρατηρούσε ότι «η αντιμετώπιση στη φυτοπροστασία δεν πρέπει να είναι μόνο κατασταλτική αλλά προληπτική». Δεν καταλάβαινα τότε τι μπορεί να εννοούσε. Ως «πρακτικός» άνθρωπος έλεγα: «ο δάκος ή την τρώει την ελιά ή δεν την τρώει. Και για να μην την φάει ένας τρόπος υπάρχει: να τον σκοτώσεις!» Τώρα μου γίνεται ξεκάθαρο το ότι: ο καρπός της ελιάς έχει δυνάμεις άμυνας, με τις οποίες μπορεί να κάνει το δάκο ή το μύκητα «να σπάσουν τα δόντια τους». Και αυτή την άμυνα μπορείς να την ενεργοποιήσεις, π.χ. με τα βιοδυναμικά σκευάσματα.
Β. Μέγεθος καρπών
Από διάφορες εφαρμογές, τώρα πια και στην Ελλάδα, γνωρίζουμε ότι το σκεύασμα «για την καρποφορία» αυξάνει την ποσότητα και βελτιώνει την ποιότητα της παραγωγής. Τα αποτελέσματα κι εδώ, όσον αφορά την αύξηση του μεγέθους ήταν εντυπωσιακά (βλ. φωτο 3).
Αντίθετα τα συμβατικά κτήματα με μόνο 10 -20% ζημιά, είχαν πολύ μικρότερο καρπό ακόμη και κάτω από τα όρια που απαιτείται για να πουληθεί ως επιτραπέζια ελιά.
Σημασία για τον παραγωγό: το μεγάλο μέγεθος βιολογικού καρπού έχει ως και τριπλάσια τιμή (3 Ευρώ) από το μικρότερο και συμβατικό (150 και 250 αντίστοιχα «κομμάτια στο κιλό», όπως χαρακτηριστικά ταξινομούνται τα μεγέθη στην επιτραπέζια ελιά). Άρα έχουμε μια ανταμοιβή που έρχεται να εξισορροπήσει σημαντικά τις όποιες απώλειες του βιοκαλλιεργητή.
Έτσι συνολικά άλλωστε πρέπει να αντιμετωπίζουμε την «αποτελεσματικότητα» της βιοκαλλιέργειας, κι όχι με άδικες και χωρίς νόημα συγκρίσεις για τα ρεκόρ της χημικής είτε αυτά έχουν να κάνουν με την «απόδοση σε κιλά» είτε με την εξόντωση «εχθρών της παραγωγής».
Γ. Οργανοληπτικά χαρακτηριστικά
Τέλος στο λάδι δοκιμάστηκε το σκεύασμα «για την ποιότητα των τροφίμων» (qualita alimentare- L22), και παρακολουθήθηκε η οξύτητα και τα οργανοληπτικά χαρακτηριστικά του λαδιού.
Οι μετρήσεις συνεχίζονται. Στο μεταξύ, σε τρία από τα τέσσερα δείγματα το λάδι με την ο/δ επέμβαση εμφανιζόταν καλύτερο και μάλιστα στο ένα από αυτά αναδείχτηκαν σπάνιοι αρωματικοί χαρακτήρες (νύξεις τροπικών φρούτων!).
Στην επιτραπέζια ελιά, πολλούς μήνες μετά διαπιστώνουμε πολύ καλή υφή «τραγανή» στη σάρκα, ενώ κι εδώ η γεύση εμπλουτίζεται με ξεχωριστά στοιχεία (νότες δαμάσκηνου!).
Ως επιμύθιο, ένα περιστατικό: στον ανηψιό μου, παιδί της γενιάς των fast food, έβαλαν στη σαλάτα του και 3-4 από αυτές τις ελιές με φόβο ότι θα ακούσουν το συνηθισμένο «τι ναι αυτές οι αηδίες, αφού ξέρεις ότι δεν τρώω ελιές». Όντως άκουσαν «τι ναι αυτό» και μετά «έχει κι άλλες;» (!). Έφαγε τελικά εικοσιτέσσερις (24).
Γνωρίζω ότι όλα αυτά είναι αυθαίρετα, θάπρεπε κανονικά να βγαίνουν από ένα πάνελ, με τυφλά τέστ, κ.λ.π. Υπέκυψα ωστόσο στον πειρασμό να τα παραθέσω γιατί αγγίζουν αυτό που κατά τη γνώμη μου είναι η ουσία. Δεν καλλιεργούμε και δεν «φυτοπροστατεύουμε» έτσι στον αέρα, «εν κενώ» ή για να «χτίσουμε τη γνώση» αλλά για να παράγουμε τροφή. Τέτοια που θα θρέφει το σώμα μαζί με το πνεύμα και θα κάνει τους ανθρώπους ίσως λίγο πιο ευτυχισμένους...
Στο μεταξύ τα παιδιά μας θα «αρνούνται να φάνε φρούτα και λαχανικά», μέχρι να βρούν μπροστά τους την πραγματική γεύση των καρπών της γης.
Διδάγματα για το μέλλον
Το μέγεθος της εφαρμογής και η ποικιλία από κτήματα και μικρο-περιβάλλοντα, επέτρεψε συγκρίσεις κι έτσι έδωσε και μια πλούσια «σοδειά από διδάγματα»! Όπως:
Οικοσύστημα ή μονοκαλλιέργεια;
Η ζημιά ήταν μικρότερη στα κομμάτια του ελαιώνα, όπου υπήρχαν έστω και λίγες αμυγδαλιές (θέση Αγριλίτσα).
Γενικά συνίσταται στη βιοδυναμική καλλιέργεια να έχουμε και πυρηνόκαρπα (αμυγδαλιές, βερικοκιές, κ.λ.π.) ανάμεσα στις ελιές. Άλλα φυτά που βοηθάνε είναι αυτά που ανθοφορούν και μάλιστα το φθινόπωρο, π.χ. η ακονιζιά (Inula sp.) ή το αγριοράδικο (Taraxacum sp.) και ενισχύουν έτσι την «αστρικότητα» του χώρου, όπως λέγεται στη βιοδυναμική ορολογία. Τι σημαίνει αυτό στην πράξη: τα άνθη πέρα από την αισθητική απόλαυση, προσελκύουν μέλισσες, που έμμεσα παρενοχλούν και απωθούν το δάκο! (βλ. φωτο 4)
Φυτοφράχτης ή το «δέρμα του κτήματος»
Παρατηρήθηκε ότι η προστασία ήταν λιγότερο αποτελεσματική στα όρια του κτήματος (π.χ. όρια στη θέση Βενετσιάνα)
Εδώ χρειάζεται να θυμηθούμε λίγο τη θεώρηση του κτήματος ως «οντότητας» ή οργανισμού. Μια θεώρηση που μπορεί να μας διευκολύνει αφάνταστα στο να κατανοούμε τις διάφορες ανάγκες του. Ο δικός μας, ζωικός οργανισμός, έχει το δέρμα για να περικλείεται και να απομονώνεται από τις εξωτερικές απειλές. Με έναν τρόπο αρκετά ανάλογο το κτήμα έχει ανάγκη το φυτικό φράχτη, αν όχι για να απομονώνεται εντελώς πάντως για να μετριάζει την αρνητική επίδραση από διάφορους εξωτερικούς παράγοντες που το απειλούν (δυνατοί άνεμοι, ξηρασία, παράσιτα, κ.λ.π.).
Εκεί που ο φυτοφράκτης λείπει, μπορούμε, αυξάνοντας τους ψεκασμούς στις εξωτερικές σειρές δέντρων, να δημιουργήσουμε ένα κατά κάποιο τρόπο «αιθερικό» (δηλ. ενεργειακό) δέρμα (pelle eterica).
Ισορροπημένα δέντρα=γερά δέντρα
Η ζημιά ήταν επίσης μεγαλύτερη εκεί όπου είχε γίνει όψιμο κλάδεμα, αργά την άνοιξη (θέση Μισσιακό). Προεκτείνοντας την παρατήρηση αυτή, από τη συνεργασία με τον Ε. Nastati, προέκυψε ότι: για να αντιστέκεται το δέντρο στις προσβολές αλλά και να ανταποκρίνεται στα βιοδυναμικά μηνύματα, είναι πρωταρχικής σημασίας το να προέρχεται από σπόρο, κι όχι από εμβόλιο (σε υποκείμενο, κ.λ.π.). Το Ινστιτούτο Eureka μάλιστα για αυτό το σκοπό έχει δημιουργήσει φυτώριο παραγωγής («αναγέννησης») τέτοιων δέντρων, πράγμα που «μας ρίχνει το γάντι» να δοκιμάσουμε το ίδιο και στην Ελλάδα για την ελιά, όπου τα περισσότερα δέντρα είναι φυσικά εμβολιασμένα.
Γόνιμο έδαφος=ανθεκτικά (στις προσβολές) δέντρα
Αντίθετα η ζημιά ήταν μικρότερη στα κομμάτια που είναι χρόνια στη βιοκαλλιέργεια, έχει γίνει κατά καιρούς χλωρή λίπανση, προσθήκη κοπριάς ή κομπόστ, κ.λπ. «Τσιμπώντας λίγο» και πάλι από τη βιοδυναμική θεωρία: για να αντέχουν τα φυτά, να είναι δηλαδή ο «πάνω πόλος» ισχυρός, θα πρέπει να στηρίζονται σε έναν επίσης ισχυρό «κάτω πόλο», που προϋποθέτει την προσθήκη οργανικής ουσίας αλλά και την ενεργοποίηση των διαδικασιών του με τη χρήση του «500» («κοπριά μέσα στο κέρατο» /cornoletamo) ή των αντίστοιχων ομοιοδυναμικών, όπως του «pro (για το) humus», κ.α.
«Με το μαλακό» το πέρασμα στη βιοδυναμική καλλιέργεια!
.. αντίστοιχα με ότι ισχύει για τη μετάβαση στη βιολογική.
Αν μιλάμε για δημιουργία ισορροπιών στο περιβάλλον αλλά και στο δέντρο που - κακά τα ψέματα - δεν υπάρχουν στα περισσότερα βιολογικά κτήματα και πρέπει να δημιουργηθούν (!)... ή ακόμη για αλλαγή μεταβολισμού του δέντρου, κατανοούμε ταυτόχρονα ότι τέτοιες αλλαγές απαιτούν χρόνο. Που μπορεί να είναι λιγότερος η περισσότερος ανάλογα με την ιστορία του κάθε κτήματος: τα χρόνια βιοκαλλιέργειας, την οργανική ουσία, τις μεγάλες τυχόν αναταράξεις του εδάφους, κ.λ.π. Στην πράξη θα ποικίλλει από μερικούς μήνες έως και δυο -τρεις καλλιεργητικές περιόδους.
Επιταχύνουμε πολύ αυτό το χρόνο, κάνουμε δηλαδή πιο άμεσα τα φυτά δεκτικά στις βιοδυναμικές επεμβάσεις, με τον «εναρμονιστή», ιδίως αν κάνουμε έναν κύκλο τριών επεμβάσεων.
Πάντως σε κάθε περίπτωση στη διάρκεια της μετάβασης πρέπει να είμαστε σε ετοιμότητα να κάνουμε χρήση και κάποιων βιολογικών μέσων σε ώρα ανάγκης, όπως π.χ οι παγίδες, που μπήκαν σε κάποια σημεία κι επίσης βοήθησαν. Ή εναλλακτικά μπορούμε να κάνουμε πύκνωση των επεμβάσεων με τα ομοιοδυναμικά. Για την ελιά π.χ αυτό μπορεί να σημαίνει ψεκασμούς ανά 14 μέρες, την κρίσιμη περίοδο του φθινοπώρου. Οι ψεκασμοί μπορούν να γίνουν πολύ πιο αποτελεσματικοί αν εντοπίζονται λίγο πριν από τις επικίνδυνες περιόδους για προσβολές, που τις δίνει το Βιοδυναμικό Ημερολόγιο και που επαληθεύτηκαν εντυπωσιακά τον Οκτώβριο του 2002.
(Τελικός στόχος όχι μόνο αυτά τα μέσα, αλλά ακόμη και τα βιοδυναμικά να ελαχιστοποιηθούν / εξαλειφθούν, μετά από κάποιες καλλιεργητικές περιόδους!...)
«Μετάβαση» και για τον άνθρωπο
Για να πετύχει η μετάβαση χρειάζεται φυσικά καλή «ενημέρωση», όπως γενικά ισχύει για τη βιοκαλλιέργεια, αλλά και κάτι άλλο, πέρα από το τεχνικό κομμάτι. Να «εναρμονιστεί» βαθύτερα και ο άνθρωπος - καλλιεργητής με τη γη του. Ο άνθρωπος που είναι - ή θάπρεπε να είναι - η «ψυχή» του αγροκτήματος. Όποιος ενδιαφέρεται λοιπόν να κάνει βιοδυναμική και να φτάσει μάλιστα και στο σημείο της μη - επέμβασης, καλείται να χτίσει μια σχέση με το κτήμα του πέρα από τα συνηθισμένα.
Αυτό πρακτικά μπορεί να σημαίνει:
Έ να κάνει ο ίδιος τις επεμβάσεις, ενδυναμώνοντας με την πρόθεση και τη συνείδησή του αυτό που επιχειρεί (ιδίως τα ραντίσματα, αυτή τη δυναμική ευκαιρία επικοινωνίας με τα φυτά, που δεν μπορεί να αφήσει σε «ενδιάμεσους» χωρίς την ανάλογη στάση ή ψυχική προετοιμασία)
Έ να ενισχύει και να εξελίσσει αυτή του τη συνείδηση με παρατήρηση, ενδεχόμενα μελέτη αλλά και συμμετοχή σε εκπαιδεύσεις / ομάδες συζήτησης.
Γ ια τη συνέχεια
Η προστασία της ελιάς με βιοδυναμικά σκευάσματα αποτελεί ίσως μια πρόκληση για κάποια από τα «λογικά» δεδομένα μας. Παράλληλα - όπως ελπίζω να φάνηκε εδώ - είναι και μια μεγάλη ελπίδα για πολλά ακόμη βήματα στην κατεύθυνση μιας ήπιας και ποιοτικής γεωργίας.
Όσο συγκινητικό όμως κι αν είναι να γυρνάς κάτι που μοιάζει με μια νέα σελίδα στην ιστορία της βιοκαλλιέργειας ή /και της φυτοπροστασίας, άλλο τόσο είναι και δύσκολο: σε καθαρά πρακτικό επίπεδο, η δουλειά αυτή έγινε με προσωπική θυσία των αγροτών /παραγωγών (ευχαριστώ θερμά ιδιαίτερα τους Α. Σκουρμπούτη και Γ. Γκατζέλια για την εμπιστοσύνη τους), αλλά και όσων στήριξαν «οδηγώντας» αυτή την εφαρμογή.
Έτσι τόσο για την καλύτερη επεξεργασία των στοιχείων, όσο και για να υπάρξει η απαραίτητη συνέχεια (που θα δώσει μια πιο πλήρη και ξεκάθαρη εικόνα, με πιο πολλές μετρήσεις, συγκρίσεις, κ.λ.π.) θάναι πολύτιμη οποιαδήποτε βοήθεια πρακτική ή χρηματική ή ιδέα για το από πού θα μπορούσε να προέλθει αυτή η βοήθεια!
Βιβλιογραφία
-Δεσύλλα Μ. - Elzakker Β. 1988- 1991. Τεχνικές αναφορές για το πρόγραμμα βιοκαλλιέργειας της ελιάς στη Μάνη. φωτ. Έκδοση.
-Δεσύλλα Μ. 2002. Βήματα προς μια ήπια φυτοπροστασία. Περ. Νέα Σελήνη, τ.26. -Ζάχος - Τζαβέλλα. 1985. Ανασταλτικοί για το μύκητα Camarosporium dalmatica παράγοντες στο χυμό της ελιάς. Χρονικά Μ.φ.
-Ι. Nastati Ε. 2001. Το εγχειρίδιο της ομοιοδυναμικής καλλιέργειας. Μτφ. Ν. Ζάννου.(φωτ. Έκδοση).
-Nastati Ε. 2000. Comprendere e curare le paras- sitosi. Ed Eureka.
-Παναγόπουλος X. 1986. Ασθένειες καρποφόρων δέντρων και αμπέλου. Αθήνα. -Πανάγος Γ. 1986. φυτοπροστασία χωρίς χημικά φυτοφάρμακα.(... με αρκετά στοιχεία για τη βιοδυναμική σκέψη και πρακτική).
RSS Feed
