Οι κοινωνικές αυτές πολιτικές θα πρέπει να έχουν ως βασικό στόχο την επάνοδο της ισορροπίας και της αρμονίας ανάμεσα στην κοινωνία και στη ζωή, στην καθημερινότητα των ανθρώπων.
Αρχικά αυτές οι πολιτικές θα χρειασθεί να επιλύσουν παντού το πρόβλημα της πείνας, ιδίως σε περιοχές που παίρνει μεγάλες διαστάσεις. Στη συνέχεια θα χρειασθεί να επιδιώξουν την πρόσβαση όλων σε αγαθά ζωτικής σημασίας, όπως είναι το καθαρό ποιοτικό νερό και ο αέρας, η γόνιμη γη, η ήπια ενέργεια.
Μιλάμε για την διεκδίκηση από τους σημερινούς «απο κάτω» δημόσιων πολιτικών που στοχεύουν στην ευζωία τους και όχι απλά στην επιβίωσή τους. Αυτές περιλαμβάνουν:

• Τη δημιουργία παραγωγικών κοινοτήτων που θα προωθούν τον κοινοτικό συνεργατικό τρόπο παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών στις χωρικές κοινότητες της υπαίθρου και των γειτονιών των πόλεων.
• Την ανάκτηση και στη συνέχεια την παραγωγή υγιών φυσικών σπόρων, χωρίς γενετική τροποποίηση. Τη δημιουργία σε κάθε περιοχή κέντρων ή ινστιτούτων φυσικής αναπαραγωγής σπόρων και φυτωρίων διαφορετικών τοπικών ποικιλιών.
• Έως ότου υπάρχει το κεντρικό κράτος-στην πορεία προς την θεσμοθέτηση της Κοινότητας των Κοινοτήτων, σαν ομοσπονδιακή κοινοπολιτεία-τη δημιουργία συμμαχιών με τη στρατηγική της αλληλουποστήριξης ανάμεσα στο περιφερειακό κράτος-τη σημερινή Τ.Α. και τους ΟΤΑ-και τις Κοινότητες, αλλά και με τις κοινωνικές επιχειρήσεις που αποδέχονται την φιλοσοφία της ευζωίας και θέλουν να συμπράξουν.
• Την αύξηση των πιστώσεων προς τις κοινότητες
• Την προώθηση και της πνευματικής-πολιτιστικής διάστασης της υγιεινής τροφής. Όχι υποβάθμιση της τροφής στο επίπεδο του «γεμάτου στομαχιού».
• Την διασφάλιση της ικανοποίησης των βασικών αναγκών του πληθυσμού στα πλαίσια μιας υπάρχουσας κρατικήςοντότητας καταρχήν και στη συνέχεια προώθηση των πλεονασμάτων με δίκαιο εμπόριο στη βάση της αμοιβαιότητας προς άλλες χώρες δημιουργώντας και σχέσεις συνεργασίας μεταξύ των κοινοτήτων τους.
• Τη συμμετοχή των πολιτών στις αποφάσεις με συνελεύσεις και ανακλητά συμβούλια.
• Τη δημιουργία θεσμών αυτοκυβέρησης που θα στηρίζονται στο κοινοτικό πνεύμα και στον κοινοτισμό σαν πολιτειακή οργάνωση της κοινωνίας. Οι θεσμοί αυτοί δεν θα είναι εξουσιαστικοί, αλλά «υπηρέτες» του «Κοινού Καλού και Συμφέροντος», καθώς θα φροντίζουν για όλους υπό το πνεύμα της στοργής και της αλληλεγγύης.
• Την επιστροφή της ανθρωπότητας προς τις δύο «μάνες» που την γέννησαν και την έφεραν ως εδώ. Την πρωταρχική μάνα Γαία και την δεύτερη μάνα, την Κοινότητα.

Οι νέες πολιτικές για την ευζωία θα μπορούσαν να συνοψισθούν στα εξής απλά συνθήματα:

Αντί του σημερινού συνθήματος «όλο και πιο γρήγορα και επιφανειακά»: πιο αργά και σε βάθος!

Αντί του «όλο και περισσότερα»: ποιότητα, επάρκεια, τα λιγότερα είναι συνήθως αρκετά!

Αντί του «όλο και πιο ανταγωνιστικά»: συνεργατικά και αλληλέγγυα, όποιος φροντίζει για όλους, φροντίζει και για τον εαυτό του!

Αντί του «όλο και πιο μεγάλα, όλο και πιο μακριά και παγκοσμιοποιημένα»: πιο μικρά, πιο κοντά και τοπικά!

Αντί του «μιας χρήσης και με ημερομηνία λήξης»: πιο γερά και επανάχρηση!

Αντί για το «απρόσωπο και ομογενοποιημένο της μαζικής παραγωγής»: πιο όμορφα και προσωπικά!

Αντί του «μόνο για όποιον έχει χρήματα και μέσω της αγοράς»: πιο δίκαια, για τον καθένα που το έχει ανάγκη, από τον καθένα που μπορεί!

Και στα δύο Κινήματα υπάρχουν συνγκλίνουσες και παρόμοιες προσεγγίσεις, οι οποίες μπορούν να γίνουν καρποφόρες για μια κοινή πολιτική δέσμευση και πρακτική. Αυτή η σύγκλιση υπάρχει ειδικά στους ακόλουθους τέσσερις τομείς.
 
1. Κοινωνική ασφάλεια, κοινωνική δικαιοσύνη και αναδιανομή

Το Κίνημα για το Βασικό Εισόδημα υποστηρίζει ότι αυτό πρέπει να αποτελεί μέρος μιας αξιόπιστης, προληπτικής και πάνω απ 'όλα κοινωνικής ασφάλισης που να συμβαδίζει με τα ανθρώπινα δικαιώματα για όλους τους ανθρώπους. Αυτό προϋποθέτει μια ολοκληρωμένη, καθολική ανακατανομή του κοινωνικού πλούτου. Μεταξύ άλλων, συζητεί ένα οικολογικό βασικό εισόδημα ή ένα οικολογικό επίδομα, δηλαδή μια αντισταθμιστική, κοινωνική συνιστώσα της ανακατανομής, η οποία χρηματοδοτείται από οικολογικά προσανατολισμένους φόρους.
Το κίνημα της αποανάπτυξης  πιστεύει ότι χωρίς επαρκή και άνευ όρων κοινωνική ασφάλεια για όλα τα μέλη της κοινωνίας, δεν είναι δυνατή μια καλή ζωή για όλους. Οι υπαρκτοί φόβοι, η επισφάλεια και οι κοινωνικές διαιρέσεις εμποδίζουν τις απαραίτητες διαδικασίες μετασχηματισμού. Αναφέρεται επίσης στη σχέση μεταξύ των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής και της φτώχειας στον παγκόσμιο Νότο.
Μέρος του Κινήματος Βασικού Εισοδήματος, καθώς και τμήματα του κινήματος της αποανάπτυξης, βλέπουν τη σχέση μεταξύ «ευημερίας» του παγκόσμιου Βορρά και «φτώχειας» του παγκόσμιου Νότου ως συνέπεια της οικονομικής παγκοσμιοποίησης και υποστηρίζουν μια εναλλακτική στη διεθνή οικονομία και τον διεθνή καταμερισμό της εργασίας, καθώς και την αναδιανομή υπέρ των φτωχών χωρών.
«Όποιος απαιτεί από τους ανθρώπους να σφίξουν την οικολογική τους ζώνη, πρέπει επίσης να εξασφαλίζει και την ίδια περιφέρεια στη μέση τους»

2. Άμεση Δημοκρατία

Το Κίνημα του Βασικού Εισοδήματος υποθέτει ότι το Βασικό Εισόδημα προωθεί την πολιτική και δημοκρατική συμμετοχή όλων των ανθρώπων σε όλα τα θέματα δημόσιας πολιτικής-της οικονομίας συμπεριλαμβανομένης-  για τους εξής λόγους:
α) Επειδή, καταρχήν, αυτή η συμμετοχή επιτρέπει την ικανοποίηση των βασικών υλικών αναγκών σε όλους.
β) Επειδή με την αναγνώριση του βασικού εισοδήματος για όλους τους ανθρώπους μιας κοινότητας υπάρχει ταυτόχρονα μια θεμελιώδης ισότιμη αναγνώριση όλων των ανθρώπων ως μελών αυτής της κοινότητας.
γ) Επειδή το βασικό εισόδημα επιτρέπει την πολιτική και δημοκρατική συμμετοχή χωρίς να υπάρχει ο οικονομικός καταναγκασμός.
Αντίθετα, υποστηρίζεται ότι ένα βασικό εισόδημα πρέπει να εισαχθεί δημοκρατικά και ότι αυτή η εισαγωγή απαιτεί υψηλό βαθμό κοινωνικής συναίνεσης και αμεσοδημοκρατική συμμετοχή στη λήψη των αποφάσεων.
Το κίνημα της Αποανάπτυξης υποστηρίζει ότι ένας βιώσιμος μετασχηματισμός προς μια κοινωνία που παράγει και καταναλώνει με πολύ λιγότερη χρήση φυσικών πόρων και καταστροφή του περιβάλλοντος, είναι δυνατός, μόνο με δημοκρατικά μέσα και ότι η αποαναπτυξιακή παραγωγή και κατανάλωση απαιτεί μια αμεσοδημοκρατική οργάνωση της ίδιας της κοινωνίας.
«Η δραστική μείωση του αποκαλούμενου Ακαθάριστου Εθνικού Προϊόντος (ΑΕΠ) απόμια κοινωνία, είναι νοητή μόνο με συμφωνία για μια τέτοια πολιτική και μόνο εάν υλοποιήσει ταυτόχρονα την κοινωνική δικαιοσύνη σε άγνωστες μέχρι σήμερα διαστάσεις».

3. Εναλλακτική και αλληλέγγυα οικονομία

Μέρος του κινήματος Βασικού Εισοδήματος συζητά- σε σχέση με το βασικό εισόδημα- έναν δημοκρατικό και αλληλέγγυο σχεδιασμό παραγωγής και διανομής, ο οποίος βασίζεται κυρίως στις αρχές του κοινού καλού, των αναγκών και της συνεργασίας και όχι στα αξιώματα του κέρδους ή του ανταγωνισμού. Η αίσθηση της κοινωνικής ασφάλειας και της ατομικής ελευθερίας που εξασφαλίζεται μέσω του βασικού εισοδήματος προωθεί τη συμμετοχική και δημοκρατική συμμετοχή και τηναλληλέγγυα ουσιαστική στάση του καθένα-καθεμιάς  και στην οικονομία. Παρέχει επίσης υλική ασφάλεια και ελεύθερο χρόνο για τη δημιουργία δομών και ανάληψη δραστηριοτήτων στον τομέα της εναλλακτικής και αλληλέγγυας οικονομίας.
Ορισμένα τμήματα του κινήματος της Αποανάπτυξης υποστηρίζουν ότι - σε αντίθεση με την οικονομία που έχει γνώμονα τα κέρδη και τον ανταγωνισμό - είναι δυνατόν να σταματήσει η κατανάλωση πόρων και η καταστροφή του περιβάλλοντος με μια δημοκρατική και αλληλέγγυα οργάνωση παραγωγής και κατανάλωσης, δηλαδή στο πλαίσιο της αλληλέγγυας οικονομίας με το μικρότερο δυνατό οικολογικό αποτύπωμα. Επιπλέον, συζητούν συγκεκριμένες δυνατότητες και την ανάγκη για ελεύθερο χρόνο στις διάφορες μορφές συνεταιριστικής αυτοαπασχόλησης και στον ανεπίσημο, μη αμειβόμενο τομέα, καθώς και δοκιμάζουν στην πράξη τέτοιες  προσεγγίσεις.
 «Σε κοινωνίες με περισσότερη υλική ισότητα, η κοινωνική συνοχή και η αμοιβαία εμπιστοσύνη μεταξύ των ανθρώπων είναι ισχυρότερες. Και οι δύο-συνοχή, εμπιστοσύνη-  προάγουν την αίσθηση της Κοινότητας. Περισσότερη ισότητα μπορεί να μας βοηθήσει να αναπτύξουμε μια συλλογική ηθική που βασίζεται στην αμοιβαία δέσμευση και συνεργασία»

4. Ατομική και συλλογική κυριαρχία του χρόνου

Το κίνημα του Βασικού Εισοδήματος  προϋποθέτει ότι το βασικό εισόδημα καθιστά δυνατό τον κυριαρχικό χειρισμό του χρόνου της ατομικής και συλλογικής εργασίας καθώς και του χρόνου ζωής, επειδή παρέχει τη βασική προστασία της ύπαρξης και της κοινωνικής συμμετοχής. Προϋποθέτει επίσης ότι η χρονική κυριαρχία εξετάζεται τόσο ποσοτικά όσο και ποιοτικά. Ως ποσοτικό νοείται το χρονικό διάστημα, για παράδειγμα το διάστημα της αμειβόμενης εργασίας. Ως ποιοτικό νοείται η χρήση του χρόνου,π.χ. όσον αφορά τους στόχους της δραστηριότητας στο αντίστοιχο χρονικό διάστημα. Η χρονολογική κυριαρχία συνδέεται στενά με τα προαναφερθέντα θέματα της κοινωνικής ασφάλειας, της δημοκρατίας και της αλληλεγγύης , καθώς επίσης με την εφαρμογή τους στις διαστάσεις των φύλων.
Το κίνημα της Αποανάπτυξης βλέπει μια μείωση των ωρών εργασίας και κατά συνέπεια περισσότερο χρόνο για άλλες δραστηριότητες, ως σημαντικό στοιχείο στη διαδικασία μετασχηματισμού προς μια κοινωνία Αποανάπτυξης. Πολλές φεμινιστικές προσεγγίσεις συνδέουν το θέμα του χρόνου με το οικολογικό ζήτημα και το ζήτημα της αναβάθμισης- αναδιανομής της εργασίας. Ενσωματωμένο σε αυτά είναι το βασικό εισόδημα. Οι στόχοι είναι ο προσεκτικός χειρισμός των φυσικών θεμελίων της ανθρώπινης ζωής και η υπέρβαση της σημερινής δομής διαχωρισμού της αμειβόμενης και μη αμειβόμενης εργασίας, καθώς και η ισόρροπη κατανομή μεταξύ των φύλων της αμειβόμενης απασχόλησης και της φροντίδας των ανθρώπων.
 «Μια ενσωματωμένη στη δημόσια συζήτηση –που θα λαμβάνει υπόψη και την ισότητα των φύλων στη διανομή και αξιολόγηση της εργασίας-διαχείριση του χρόνου πρέπει να γίνει με δημοκρατικούς όρους και να διεξαχθούν διαπραγματεύσεις για νέες κοινωνικές συμβάσεις. Μια προκαταρκτική προϋπόθεση είναι το βασικό εισόδημα»
 
Για να συνδυασθούν καλύτερα και τα δύο Κινήματα, έλαβε χώρα στις 19/20 Μαίου του 2016 στο Αμβούργο, το διεθνές συνέδριο «Χωρίς όρους Βασικό Εισόδημα και Αποανάπτυξη»[1]. Ο στόχος της συνδιάσκεψης ήταν να μάθει το ένα Κίνημα από το άλλο, να συζητήσει κοινές πολιτικές προσεγγίσεις, κοινές προκλήσεις και ευκαιρίες συνεργασίας.


[1] https://ubi-degrowth.eu/en/
 

Αέναη ανάπτυξη δεν είναι δυνατή σε ένα πεπερασμένο πλανήτη. Διότι αυτή βασίζεται πάντα στην ανθρώπινη εργασία και την κατανάλωση των περιορισμένων πόρων. Παρά το γεγονός ότι οι τεχνολογικές καινοτομίες, οι  ήπιες πηγές ενέργειας και η μετάβαση σε «κοινωνίες υπηρεσιών» έχουν οδηγήσει σε κάποια σχετική αποσύνδεση της υπερκατανάλωσης των πόρων με την ανάπτυξη, δεν έχει αλλάξει ριζικά τίποτα. Μέχρι τώρα, η «ανάπτυξη» πάει πάντα χέρι-χέρι με την αύξηση της κατανάλωσης των πόρων.
Αυτό ισχύει και για την Apple και τη Google, δύο από τις μεγαλύτερες σε αξία εισηγμένες στα χρηματιστήρια εταιρείες στον κόσμο, που οι συμβατικοί και πράσινοι οικονομολόγοι θεωρούν σαν μη προβληματικές οικολογικά ("Εδώ δεν έχουμε απόβλητα και δε βρωμάει τίποτα»). Ακριβώς σε αυτά τα σκοτεινά σημεία εκείνων που λατρεύουν την ανάπτυξη είναι που στρέφει την προσοχή του το κίνημα της Αποανάπτυξης: διότι δεν ζούμε σε έναν κόσμο, όπου τα iPhone-Chips γίνονται από άμμο των παραλιών του Σαν Φρανσίσκο και επεξεργάζονται στη συνέχεια σε κινητά τηλέφωνα από καλά αμειβόμενους απασχολούμενους. Αντ 'αυτού, το επιχειρηματικό μοντέλο της Apple χρειάζεται σπάνιες γαίες, που η εξόρυξή τους συνοδεύεται από ερήμωση τοπίων και εκτοπισμό ανθρώπων. Οδηγεί στην υπερκατανάλωση ενέργειας των τεχνολογιών της πληροφορίας και της επικοινωνίας (ήδη σχεδόν στο ένα πέμπτο της συνολικής ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας) και βασίζεται σε κακές συνθήκες εργασίας και υπερεκμετάλλευσης των εργαζομένων. Είναι ένα τέλειο παράδειγμα της ψευδαίσθησης μιας «πράσινης, ανεπτυγμένης οικονομίας", η οποία οποιοδήποτε απόβλητο το μετακινεί στις φτωχότερες περιοχές του πλανήτη.
Υπάρχουν όρια στις τεχνικές λύσεις
 
Η πρόταση της «πράσινης ανάπτυξης» ή της «βιώσιμης ανάπτυξης» θεωρεί ότι μέσω της «πράσινης» τεχνολογίας που θα αναπτύξει το «πράσινο» κεφάλαιο κάνοντας επενδύσεις στον τομέα της, θα επιτευχθεί και η προστασία του κλίματος, που βέβαια είναι το πιο σημαντικό, αλλά όχι και μοναδικό παράδειγμα. Για αυτό θα χρειασθεί να πάρουμε τέτοια άμεσα μέτρα τα επόμενα χρόνια, ώστε να πετύχουμε σε παγκόσμιο επίπεδο μηδενικές εκπομπές σε όλους τους τομείς, συμπεριλαμβανομένης της θέρμανσης κτιρίων, της ενεργειακής χρήσης καυσίμων ή των λιπασμάτων. Ωστόσο, για τις δραστικές συνέπειες που συνδέονται με όλα αυτά δεν γίνεται συζήτηση σχεδόν από κανέναν.
Η προστασία του κλίματος και η οποιαδήποτε «ανάπτυξη» συμβαδίζουν, στο βαθμό που βασίζονται αποκλειστικά σε τεχνικές επιλογές, όπως οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και η ενεργειακή απόδοση για την αντικατάσταση των ορυκτών καυσίμων στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, θερμότητας, κίνησης ή λιπασμάτων. Μπορεί να πουληθεί νέα τεχνολογία και έτσι να επιτευχθεί «ανάπτυξη» για το κεφάλαιο που έχει επενδυθεί στον τομέα. Αλλά μόνο με τη βοήθεια της τεχνολογίας, δεν επιτυγχάνονται οι προαναφερόμενοι στόχοι. Η πρόκληση της κλιματικής αλλαγής είναι απλά πάρα πολύ μεγάλη, για να είναι μόνο θέμα τεχνολογίας!
Εξάλλου, τεχνικά γινόμαστε μεν καλύτεροι, αλλά ταυτόχρονα αυξάνουμε τη χρήση υλικών και ενέργειας, πράγμα που σημαίνει ότι παράγονται όλο και περισσότερες εκπομπές. Επιπλέον, λείπουν και κάποιες αποτελεσματικές τεχνικές λύσεις για ορισμένους τομείς εκπομπών, για παράδειγμα στη γεωργία. Οι προηγούμενες στατιστικές και προβλέψεις βασίζονται επίσης σε ωραιοποιημένους μαζικούς υπολογισμούς. Οι βιομηχανικές χώρες όπως π.χ. η Γερμανία ισχυρίζονται ότι μειώνουν τις εκπομπές, αλλά στην πραγματικότητα ο βιομηχανικός και μεταβιομηχανικός τρόπος ζωής σε αυτές τις χώρες τις αυξάνει. Ο τρόπος ζωής μας μεταφέρει τις εκπομπές απλώς στις αναδυόμενες αγορές των υπο «ανάπτυξη» χωρών, καθώς τα καταναλωτικά μας προϊόντα προέρχονται όλο και περισσότερο από εκεί.
 Εκτός αυτού, όλοι μιλάνε για το κλίμα, αλλά θα πρέπει να αντιμετωπιστούν ταυτόχρονα και άλλα οικολογικά προβλήματα- όπως π.χ. η υποβάθμιση των εδαφών και των οικοσυστημάτων- που θέτουν εξίσου μακροπρόθεσμα σε κίνδυνο την ανθρώπινη ύπαρξη. Η λύση είναι προφανής: να δώσουμε περισσότερο χώρο στη φύση! Η τεχνολογία από μόνη της, είναι ακόμη λιγότερο επαρκής σε αυτές τις περιπτώσεις από ό,τι για την προστασία του κλίματος.
Το κίνημα της Αποανάπτυξης δεν είναι εναντίον των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και της πολιτικής της επάρκειας, αλλά επισημαίνει ότι σε έναν κόσμο με αυξανόμενη οικονομική ανάπτυξη αυτές οι στρατηγικές προσήλωσης στην τεχνολογία δεν αρκούν. Ειδικά όταν θα πρέπει να καταστεί δυνατό ένα παρόμοιο βιοτικό επίπεδο για όλους τους ανθρώπους, χωρίς να καταστρέψουμε τον πλανήτη.
Δεν υπάρχει βιωσιμότητα χωρίς αλλαγή του τρόπου ζωής
Εκτός από την πράσινη τεχνολογία, η προστασία του περιβάλλοντος απαιτεί επίσης έναν πιο χαλαρό-στηριγμένο στην επάρκεια και όχι στην υπερκατανάλωση- τρόπο ζωής. Έτσι δεν αρκεί π.χ. να οδηγούμε μόνο πιο αποδοτικά και ενεργειακά αναβαθμισμένα αυτοκίνητα. Θα χρειασθεί να περπατήσουμε ξανά, ή να χρησιμοποιήσουμε το ποδήλατο, το λεωφορείο και το τρένο. Ενάντια σε αυτήν την δυσάρεστη αλήθεια, δεν βοηθά κανένα πακέτο ψευδαίσθησης, όπως π.χ. των αναδασώσεων, ώστε τα δένδρα να δεσμεύσουν τις εκπομπές που αποσταθεροποιούν το κλίμα. Το μέγεθος των απαραίτητων για αυτό αναδασώσεων, θα πρέπει να είναι τόσο γιγαντιαίο, που θα είναι αδύνατο να τις κάνουμε.
Επομένως, η στροφή προς μια πιο βιώσιμη κοινωνία δεν λειτουργεί χωρίς έναν νέο τρόπο ζωής. Πρέπει να καταναλώνουμε λιγότερα. Έτσι, ενόσω θα επικρατεί η αγορά, θα πωλούνται επίσης λιγότερα. Για παράδειγμα, σημαντικά λιγότερες πτήσεις μακρινών διακοπών ή αυτοκίνητα. Ο τερματισμός της «αναπτυξιακής» κοινωνίας είναι εφικτός μόνο με ένα καλό ξεκίνημα από τις βιομηχανικές χώρες, οι οποίες υποτίθεται ότι ηγούνται της προστασίας του κλίματος βάσει των συμφωνιών του Παρισιού. Από αυτό δεν μπορούμε να ξεφεύγουμε ούτε με το όραμα ενός καθαρού κόσμου υπηρεσιών, χωρίς κανένα οικολογικό αποτύπωμα, όπως το προτείνουν κάποιοι επιστήμονες ή οραματιστές διανοούμενοι. Γιατί-όπως αναφέραμε πιο πάνω και ένας κόσμος υπηρεσιών, όπως των πτήσεων ή των τεχνολογιών πληροφορικής, καταναλώνει πολλούς πόρους.
Το πρόβλημα που έχουμε να αντιμετωπίσουμε και είναι βασικό: Μέχρι σήμερα, κεντρικοί κοινωνικοί θεσμοί, όπως η αγορά εργασίας, το συνταξιοδοτικό σύστημα, οι τράπεζες και το σύστημα δημόσιου χρέους, εξαρτώνται από την «ανάπτυξη». Οι εναλλακτικές έννοιες για την απελευθέρωσή τους από τους περιορισμούς της «ανάπτυξης»-όπως π.χ. η ιδέα της μείωσης του ωραρίου εργασίας-  δεν έχουν προχωρήσει μέχρι στιγμής. Υπάρχει έλλειψη ιδεών για τις αναγκαίες ριζικές αλλαγές και για τη δύσκολη μεταβατική φάση στην μετά την «ανάπτυξη εποχή»[1] . Για την μετάβαση δηλαδή στην φάση της «αποανάπτυξης», χωρίς μεγάλες καταστροφές και κοινωνικές αναταραχές, όπως έχουμε βιώσει στις χώρες της Ευρωκρίσης, όπου η «ανάπτυξη» μετατράπηκε σε συρρίκνωση-και όχι σε αποανάπτυξη- μέσα σε πολύ λίγο χρονικό διάστημα.
Πολλοί υποστηρικτές της αποανάπτυξης δεν θεωρούν ως πρόβλημα, τα παραπάνω. Τελικά, η συρρίκνωση θα οδηγήσει σταδιακά σε μια βασισμένη και προσανατολισμένη στην αλληλεγγύη και το κοινό καλό οικονομία- όπως λένε-συμπεριλαμβανομένων των αντίστοιχων πολιτικών πλειοψηφιών. Χωρίς τον καπιταλισμό, οι άνθρωποι θα ήταν πιο ευτυχισμένοι, γιατί τότε ο ανταγωνισμός θα είχε ξεπερασθεί. Ο άνθρωπος είναι κυρίως συνεργατικός ή ακόμα και αλτρουιστής. Είναι ο καπιταλισμός που τον διαμορφώνει ως εγωιστή[2].
Ενώ λοιπόν η «πράσινη» ανάπτυξη είναι ψευδαίσθηση ότι αποτελεί από μόνη της την τελική λύση για τη συνέχιση της ζωής σ αυτόν τον πλάνήτη-γιατί αυτό που θα καταφέρει πραγματικά θα είναι να δώσει μια χρονική «παράταση» στο παιχνίδη της-η «αποανάπτυξη» από την άλλη είναι ένα μεγάλο στοίχημα που θα πρέπει να κερδηθεί από την πλειοψηφία της ανθρωπότητας –από τους «απο κάτω» της-στο επόμενο -όχι και τόσο μεγάλο-χρονικό διάστημα.
Το στοίχημα της «αποανάπτυξης»
 
Η πολιτιστική επιρροή του καπιταλισμού είναι πολύ σημαντική: Γιατί εκτός από βιολογική, ο άνθρωπος είναι και κοινωνική κατασκευή[3]. Και τα επίκτητα πολιτισμικά χαρακτηριστικά του περνούν και στο DNA του. Υπάρχει λοιπόν και μια βιολογική εξέλιξη που κάνει τον άνθρωπο να έχει μια τάση προς τον εγωισμό.
 Στις δύσκολες καταστάσεις βέβαια, επικρατεί η ανάγκη για συνεργασία, αφού η ανθρώπινη ομάδα και οι συλλογική δράση βοηθά και το άτομο να αντεπεξέλθει καλύτερα σε αυτές[4].    Όταν όμως δεν υπάρχουν δύσκολες και επικίνδυνες συνθήκες, τότε η τάση προς τη συνεργασία είναι περιορισμένη. Και αυτό φαίνεται ιδιαίτερα σήμερα στις καπιταλιστικές κοινωνίες της «αφθονίας» και του καταναλωτισμού σε σχέση με το ζήτημα της αλλαγής του κλίματος, όπου απαιτείται συνεργασία σε παγκόσμιο επίπεδο. Επειδή ακόμα δεν είναι ορατές οι δύσκολες καταστάσεις και οι κλιματικές εξελίξεις, οι οποίες θα συνοδευτούν από οικολογική και κοινωνική κατάρρευση- καταστροφή, επικρατεί το μικροπρόθεσμο συμφέρον και ο εγωιστικός υπολογισμός. Όσον αφορά για παράδειγμα στα άμεσα μέτρα που πρέπει να αποφασισθούν και να εφαρμοστούν. Ιδίως στις «αναπτυγμένες» κοινωνίες. Και αυτό δεν συμβαίνει μόνο με τους τεχνοκράτες ή τους πολιτικούς αυτών των κοινωνιών, αλλά και με τους απλούς πολίτες, που έχουν συνηθίσει στην κακώς εννοούμενη «ευμάρεια».   
Στις «αναπτυγμένες» κοινωνίες συνυπάρχουμε όλοι με τον κόσμο της «ανάπτυξης» μέσω των θέσεων μισθωτής εργασίας, των καταναλωτικών μας επιθυμιών ή των συνταξιοδοτικών μας ταμείων, που επενδύουν σε «αναπτυξιακές» ιδιωτικές ή κρατικές οικονομικές δραστηριότητες για την επίτευξη κερδών. Και ενεργούμε μόνο λογικά. Οι τάσεις μας προς την υπερβολική άνεση, τη συνήθεια, την υποταγή, τις προσδοκίες και την κανονικότητα περιπλέκουν κάθε θεμελιώδη αλλαγή. Όταν μπαίνουμε στο αεροπλάνο το χειμώνα για να περάσουμε κάποιες μέρες με ήλιο και ζέστη στις τροπικές χώρες και νησιά, δεν αισθανόμαστε τίποτα από την κλιματική καταστροφή και τα όρια της «ανάπτυξης». Είναι απαραίτητο να λάβουμε υπόψη μας για κάθε επιδιωκόμενη ουσιαστική αλλαγή, ότι κάποια πράγματα δε μπορούμε να τα αλλάξουμε, είτε ως κοινωνία είτε ως άτομα.
Η βασική δομή των ανθρώπινων συναισθημάτων είναι δύσκολο να αλλάξει, όπως και η κυριαρχούσα (όχι βέβαια και αποκλειστική) κατεύθυνση της ανθρώπινης πράξης και στάσης. Από την άλλη πλευρά, οι αξίες και οι κανόνες της κανονικότητας είναι μεταβλητές συναρτήσεις - και αυτό που μπορεί να θεωρηθεί ως πραγματικό όφελος είναι επίσης επιδεκτικό σε κοινωνική επίδραση και επιρροή. Σε όλες τις πτυχές της καθημερινότητας των ανθρώπων, εκφράζεται και υπάρχει μια μεγάλη δόση πολιτισμού και κουλτούρας, ακόμη και αν οι ανθρώπινες βασικές δομές αποτελούν μέρος της εξελικτικής ιστορίας. Και αφού υπάρχει έτσι και αλλιώς αυτή η επιρροή, το ερώτημα που μπαίνει είναι:Πως μπορεί να επιτευχθεί μια θετική τέτοια επιρροή;
Πιθανά μέσα από τη δημιουργία συλλογικών συνθηκών καθημερινής ύπαρξης. Στα πλαίσιά τους μπορούμε να αναρωτιόμαστε και να αμφισβητούμε τις κυρίαρχες κανονικότητες. Μπορούμε να αλλάζουμε τις κινητήριες πολιτικές δομές που θα μας οδηγούν και σε αλλαγή του τρόπου σκέψης και του φαντασιακού μας για το τι είναι κανονικότητα. Αυτές οι διεργασίες μπορούν να βάλουν σε κίνηση και αρκετά μεγάλες κοινωνικές αλλαγές στις λεγόμενες «μεγάλες» κοινωνικές σχέσεις. Αλλά ακόμη και στο επίπεδο των «μικρών» καθημερινών διανθρώπινων σχέσεων, μπορούμε να προχωρήσουμε μπροστά, κοιτάζοντας περισσότερο και πιο διεισδυτικά στον περιπλεγμένο συναισθηματικό μας κόσμο που δεν έχει να κάνει μόνο με τα γενικά θέματα βιωσιμότητας και αειφορίας, αλλά, επίσης, και με καθημερινά θέματα όπως π.χ. η επιδίωξη της αλλαγής στη διατροφή μας ή το τρέξιμο στις έξι το πρωί.
Και εδώ ακριβώς οι έννοιες ή οι συνταγές για έναν κόσμο αποανάπτυξης δεν πρέπει να αφορούν μόνο στον νέο ανθρωπολογικό τύπο που θα κατέβει ξαφνικά από τον ουρανό, γιατί έτσι θα παραμείνουν άσχετες ουτοπίες. Θα πρέπει να έχουν σχέση με τον υπάρχοντα τύπο ανθρώπου, που όμως μπορεί να αλλάξει μέσα από τη συμμετοχή στις συλλογικές πολιτικές και κοινωνικές διεργασίες, με την επιστροφή του στο κοινοτικό πνεύμα.  Μόνο έτσι μπορεί να προκύψει η αλλαγή του και η διαμόρφωση του καινούργιου. Η ατομική ωφελιμιστική στάση, οι απόψεις για την κανονικότητα και το αξιακό μας σύστημα μπορούν να εξελιχθούν παραπέρα μέσα από την αλληλεπίδραση των διαφόρων δρώντων προσώπων στις συλλογικές αυτές διεργασίες[5].
Τα με συλλογικό τρόπο δρώντα αυτά πρόσωπα θα διαμορφώσουν και το κοινωνικό πρόγραμμα, που συνδέοντας την αποανάπτυξη-τοπικοποίηση με τον κοινοτισμό και την άμεση δημοκρατία, θα κάνει δυνατή τη μετάβαση των κοινωνιών σε μια νέα οικουμενικότητα, αυτήν της Κοινότητας των Κοινοτήτων
 
 
 
[1] Πραγματικά, η σημερινή κατάσταση προκαλεί σύγχυση: Το οικολογικό αποτύπωμα των ανθρώπων αυξάνεται όλο και περισσότερο παγκοσμίως, αλλά ούτε το "είναι" των ανθρώπων που θα επιδιώξουν τις αναγκαίες μεγάλες αλλαγές είναι σαφώς καθορισμένο, ούτε το τι "πρέπει" να κάνουν, ούτε το ποιες "ικανότητες" χρειάζονται ώστε να υλοποιήσουν αυτές τις αλλαγές. Και το ερώτημα που προκύπτει είναι:  «Αυτή η υπάρχουσα ανθρωπότητα είναι σε θέση να δράσει τώρα, πριν να είναι πολύ αργά;»  Για να απαντηθεί θετικά το ερώτημα, θα έπρεπε τα πολύ μικρά βήματα κάποιων λίγων μέχρι τώρα ανθρώπων, να συνδυαστούν και να ακολουθηθούν από σημαντικές μειοψηφίες-στην αρχή-και στη συνέχεια από
 
[2]Αλλά αυτό-πέρα από το ότι μπορεί να είναι αληθές- είναι πολύ απλοϊκό. Όπως δείχνουν οι έρευνες για την ευτυχία και τον βαθμό ικανοποίησης, οι έννοιες αυτές είναι σχετικές. Είναι κανείς πραγματικά πιο ευτυχής π.χ. αν συμπράττει ή συμβαδίζει ή κάνει καλή παρέα με άλλους, παρά αν απολαμβάνει μόνος ένα μακρινό ταξίδι στη Μαλαισία. Μια πιο πλήρης συνολικά ζωή μπορεί να κάνει πιο ευτυχισμένο τον άνθρωπο, ειδικά εάν αισθάνεται αποδεκτός από τους γύρω του. Αλλά όταν οι άνθρωποι έχουν περισσότερα-πιθανώς αχρείαστα-στην κατοχή τους, σε σχέση με τους άλλους γύρω τους, αυτό συχνά τους αυξάνει τις προσδοκίες και τις επιθυμίες, καθώς και τα σκαλοπάτια στην κλίμακα της ευτυχίας. Και δεν ονειρεύονται όλοι να καλλιεργούν τη δική τους τροφή σε αγροκτήματα, αντί να πηγαίνουν στο καπιταλιστικό σούπερ μάρκετ.
 
[3] Όπως το διατυπώνουμε με τον Γιάννη Μπίλλα στο βιβλίο μας «Ο ανθρωπολογικός τύπος της αποανάπτυξης-τοπικοποίησης»(εκδόσεις των συναδέλφων): «Ο καπιταλισμός, πριν φανερώσει τα αδιέξοδά του, κατέστρεψε τον ψυχισμό των ανθρώπων, διαμόρφωσε ένα ανθρωπολογικό τύπο μοναχικό, νευρωτικό, αγχώδη, φοβικό και φοβισμένο, ανταγωνιστικό, επιθετικό, ενεργοβόρο, καριερίστα και αμοραλιστή, κάτοικο του εγώ και όχι του εμείς. Ακόμα και σήμερα ο άνθρωπος αυτός διατηρεί την ψευδαίσθηση της ατομικής διαφυγής,Ο ανθρωπολογικός τύπος της ιδιώτευσης, της απάθειας, της συναλλαγής, της αλλοτρίωσης, είναι μέρος του προβλήματος που έχουμε να επιλύσουμε».
 
[4] Κατά τη διαδρομή της ανθρώπινης εξέλιξης αυτό υπαγόρευε και η βιολογία του ανθρώπινου είδους, σαν λογικού όντος, που έβλεπε πάντα τα πλεονεκτήματα του «συνυπάρχειν», «συμβιώνειν», «συμπράτειν» και «συναποφασίζειν».
 
[5]Παραδείγματα τέτοιων συλλογικών διεργασιών αναφέρονται αναλυτικά στο βιβλίο μου για τον «Σύγχρονο Κοινοτισμό»  http://www.topikopoiisi.eu/902rhothetarhoalpha/503
 

Θα πάρουν τις δουλειές μας τα ρομπότ; Θα ζούμε από τα δικά μας πρότζεκτ; Θα συνεχίσουμε να δουλεύουμε σε δουλειές μισές, άχαρες και κακοπληρωμένες;
Ή μήπως δε θα δουλεύουμε καθόλου; Θα συζητήσουμε κάποια στιγμή αν μπορούμε να φανταστούμε έναν κόσμο όπου δε θα χρειάζεται να δουλεύουμε; Τον θέλουμε έναν τέτοιο κόσμο; Μπορούμε να τον επιδιώξουμε;
Όταν η τεχνητή νοημοσύνη θα παραμερίσει μεγάλο μέρος των σημερινών θέσεων μισθωτής εργασίας, πως θα αντιδράσει το κεφάλαιο και η κοινωνία; Τι θα συμβεί όταν έρθουν τα ρομπότ;
​
Η Τεχνητή Νοημοσύνη και η Ψηφιοποίηση είναι μια -ίσως η πιο σημαντική- από τις μεγα-τάσεις του καπιταλισμού. Σε αυτήν την τάση μπορούν να αποδοθούν και άλλες μεγα-τάσεις, όπως π.χ. η ίδια η οικονομική παγκοσμιοποίηση που δεν είναι ίσως νοητή, χωρίς την ψηφιοποίηση των επικοινωνιών, των logistics και της παραγωγής, αλλά και η ηλεκτρονική διασύνδεση, η Internet-κουλτούρα, τα ευφυή προϊόντα και υποδομές, οι έξυπνες πόλεις, και κυρίως η μεταβλητότητα- ελαστικότητα της εργασίας. Όλες αυτές οι τάσεις στηρίζονται άμεσα και είναι συνέπειες ή επιμέρους πτυχές της ψηφιοποίησης.
Και το ερώτημα που μπαίνει είναι αν η τάση της ψηφιοποίησης είναι ήδη κυρίαρχη, ή μπορεί σαν πρόσωπα να έχουμε ακόμα λόγο στον τρόπο και στο μέγεθος που θέλουμε να ακολουθήσουμε αυτή την τάση. Είμαστε ακόμα σε θέση να βάλουμε όρια και να απεξαρτηθούμε από αυτή την τάση; Σίγουρα, η ψηφιοποίηση έχει ήδη αλλάξει την καθημερινή ζωή μας και την επικοινωνία μας[1]: αγοράζουμε online,  κατεβάζουμε βίντεο από το διαδίκτυο, επικοινωνούμε μέσω e-mail, στέλνουμε μηνύματα κειμένου μέσω κοινωνικών δικτύων. Στη βιομηχανία συνδέονται όλο και περισσότερο μηχανήματα, προϊόντα και εργαζόμενοι μέσω της τεχνολογίας των πληροφοριών.
Αλλά ακόμα μπορούμε επίσης να αντεπεξέλθουμε, χωρίς καμία ψηφιοποίηση. Αν όχι εμείς οι ίδιοι, γνωρίζουμε πιθανώς ανθρώπους-ιδίως στη χώρα μας- που πληρώνουν τους λογαριασμούς τους ακόμα με μετρητά ή με ταχυδρομικές επιταγές και με τη μορφή τραπεζικού εμβάσματος ή να κλείνουν τις διακοπές τους και τα ταξίδια τους στο ανάλογο ταξιδιωτικό γραφείο. Και ο τοπικός ηλεκτρολόγος, ο αρτοποιός ή ο πλακατζής, και η συντριπτική πλειοψηφία των μικρών βιοτεχνικών επιχειρήσεων-η ραχοκοκαλιά της ελληνικής οικονομίας- δεν αποτελούν μέρος της ψηφιακής οικονομίας. Παρόλες τις προσπάθειες της κυβέρνησης για πληρωμές με κάρτες από τους καταναλωτές-με δόλωμα το «χτίσιμο του αφορολόγητου»-δεν θα υπάρξει σύντομα ψηφιοποίηση των αγοραπωλησιών μας. Αλήθεια ο φούρνος της γειτονιάς μας, ή το μπακάλικο στα χωριά μας στο εξής θα εξυπηρετεί τους λιγοστούς πελάτες τους  μόνο μέσω ψηφιακών καναλιών;
Ακριβώς τώρα, περισσότερο από κάθε άλλη φορά, θα πρέπει να αναρωτηθούμε πόση ψηφιοποίηση είναι πραγματικά επιθυμητή, είτε πρόκειται για την προσωπική μας καθημερινότητα, είτε  όσον αφορά στις κοινωνικές προκλήσεις όπως η κλιματική αλλαγή, η προστασία των προσωπικών- συλλογικών δεδομένων ή των δημοκρατικών θεσμών. Έτσι μπαίνει επίσης το ερώτημα: Πώς μπορεί να βοηθήσει η ψηφιοποίηση στη λύση κάποιων καυτών προβλημάτων σήμερα; Οι επιτάχυνσή της από την Silicon Valley δίνει την εντύπωση ότι εκεί οι τεχνοκράτες της ψηφιακής τεχνολογίας ανταγωνίζονται για τα μεγαλύτερα κέρδη που θα αποφέρει στις αντίστοιχες εταιρείες το «σώσιμο» του κόσμου[2].
Εντωμεταξύ η εικόνα ενός φορτηγού χωρίς καμπίνα οδηγού και φυσικά χωρίς τον ίδιο τον οδηγό, δεν είναι πια μια εικόνα από το μέλλον. Σύμφωνα με άρθρο της γερμανόφωνης εφημερίδας Die Zeit(26-4-18): στο λιμάνι του Αμβούργου, στον σταθμό φορτοεκφόρτωσης των κοντέινερς Altenwerder, υπάρχει ένα κινούμενο σε ρόδες Tablett, 34 τόνων, με το όνομα Guided Vehicle AGV87, το οποίο κινείται αυτόματα, πηγαίνει μόνο του στο σταθμό φόρτισης της μπαταρίας του, τη φορτίζει για 90 λεπτά και μπαίνει πάλι σε κίνηση που μπορεί να διαρκέσει για 18 ώρες. Η κίνησή του ελέγχεται από ηλεκτρ. υπολογιστή, στο πήγαινε - έλα του για τη μεταφορά κοντέινερς με διάφορα προϊόντα, χρήσιμα για τον άνθρωπο. Μόνο που ο άνθρωπος δεν είναι παρών σε αυτή τη διαδικασία. Στον σταθμό δεν υπάρχει εργαζόμενος. Όλα λειτουργούν αυτόματα. Και οι γερανοί που εκφορτώνουν από τα πλοία στα αυτόματα φορτηγά ή φορτώνουν από τα φορτηγά στα πλοία. Κίνηση, προωθητική δύναμη - ενέργεια, λειτουργική αυτοματοποίηση και ακρίβεια, είναι ένα αυτόματο μηχανικό πακέτο σε εργασία για όλο το 24ωρο, με ζέστη ή κρύο, με καταιγίδα ή χιόνι. Η είσοδος σε ανθρώπους είναι απαγορευμένη σε ένα χώρο που έχει έκταση όση και 30 γήπεδα ποδοσφαίρου μαζί! Αν βρεθεί κατά λάθος ένας άνθρωπος σε αυτό τον χώρο, τότε το όλο σύστημα τίθεται εκτός λειτουργίας.
Άλλο παράδειγμα: Η Μερσεντές, στήνει σήμερα στο Sindelfingen της Στουτγκάρδης, ένα νέο εργοστάσιό της, το Factory 56, στο οποίο θα παράγει τα αυτοκίνητά της εντελώς αυτοματοποοιημένα, χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση, με τη χρήση ρομπότ. Το σχέδιο: ένα αυτοκίνητο που θα έχει παραγγελθεί, ψάχνει μόνο του τα υλικά, τις θέσεις και τις αντίστοιχες μηχανές παραγωγής του. Σε αυτό το εργοστάσιο τα ίδια τα ρομπότ θα μοντάρουν αυτοκίνητα ρομπότ, δηλαδή πλήρως αυτοματοποιημένα αυτοκίνητα, χωρίς λεβιέ ταχυτήτων και πεντάλ γκαζιού. Οι ιθύνοντες της εταιρείας είναι περήφανοι για αυτό το εργοστάσιο, αλλά οι εργαζόμενοι στις διπλανές εγκαταστάσεις της Μερσεντές το έχουν ονομάσει «Fear Factory» (αντί Factory 56), που σημαίνει «εργοστάσιο του φόβου». Δεν ξέρουν αν θα υπάρχουν καθόλου εργαζόμενοι σε αυτό και ποιά θα είναι τα καθήκοντά τους: «θα βάλουν στα μάτια του εργαζόμενου γιαλιά δεδομένων;», αναρωτιούνται. «Και τι θα λένε τα γιαλιά; Ποιά βίδα θα πρέπει να πάρω και που θα χρειασθεί να τη βιδώσω; Μα τότε θα γίνω μέρος της μηχανής!».
Παρτε μια εικόνα βλέποντας το βίντεο στην ανάρτηση: https://www.facebook.com/thanasis.maramathas/videos/1821359901257956/
Αυτό θα είναι το μέλλον που επιφυλάσσει η ψηφιοποίηση-αυτοματοποίηση στον μελλοντικό εργαζόμενο; Λιγότερες θέσεις εργασίας, και αν ναι, τότε χειροτέρευση των συνθηκών εργασίας;
Ένα είναι σίγουρο: οι αλλαγές είναι τεράστιες, σαν απόρροια της αναπόφευκτης «ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων» του Μαρξ!
Εργασία συνεχής, χωρίς ανθρώπους είναι η προοπτική, που πολλούς από μας τρομάζει. Και κανείς ακόμα δεν μπορεί να πει τι μας περιμένει ακριβώς στους χώρους εργασίας και πόσο γρήγορα θα έλθει αυτό. Υπάρχουν ντουζίνες από μεγάλες έρευνες πάνω σε αυτά τα ερωτήματα: αν η τεχνητή νοημοσύνη και τα «έξυπνα» προγράμματα των υπολογιστών, σε συνδυασμό με την αυτοματοποίηση και τα ρομπότ, θα καταστήσουν περιττή την ανθρώπινη εργασία. Και δημοσιεύονται διαρκώς καινούργιες έρευνες, όπου οι κεφαλαιούχοι επιχειρηματίες, ανταγωνίζονται ο ένας τον άλλον σε οργουελικές προφητείες. Οι αλλαγές όμως έχουν πάρει το δρόμο τους στα πλαίσια των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής και κατανάλωσης. Οι επιχειρήσεις σε όλο τον κόσμο επενδύουν μεγάλους όγκους κεφαλαίων στην Τεχνητή Νοημοσύνη - Ψηφιοποίηση - Αυτοματοποίηση -Ρομποτοποίηση (ΤΝ - Ψ - Α - Ρ), με πρωταγωνιστές κυρίως τις αυτοκινητοβιομηχανίες, αλλά όχι μόνο.
Ο Jack Ma π.χ., ο διευθυντής του κινέζικου κολοσσού ηλεκτρονικού εμπορίου Alibaba, περιμένει ότι τις επόμενες τρείς 10ετίες, η ΤΝ-Ψ-Α-Ρ θα κάνει περιττές γύρω στα 800 εκατομ. επαγγέλματα. Το παγκόσμιο Ινστιτούτο Mc Kinsey προβλέπει ότι το ένα τρίτο των σημερινών εργαζομένων σε διάφορα επαγγέλματα, θα πρέπει να ψάξουν για νέες θέσεις εργασίας. Στη Νυρεμβέργη της Γερμανίας το Ινστιτούτο για την Αγορά Εργασίας και την Επαγγελματική Έρευνα(ΙΑΒ) ανέπτυξε μια βάση δεδομένων και μια μέθοδο ακριβίας, στη βάση των οποίων προβλέπεται με στατιστικό τρόπο το μέλλον των διάφορων επαγγελμάτων: μπαίνει κανείς στην ιστοσελίδα του Job-Futuromat και δηλώνει το επάγγελμά του με κάποιες λεπτομέρειες για το τι κάνει ακριβώς και στο τέλος παίρνει μια πρόγνωση για την αυτοματοποίηση της σημερινής δραστηριότητάς του. Αν κανείς δηλώσει π.χ. σήμερα-το 2018- μηχανικός εγκαταστάσεων ή αρτοποιός, η απάντηση που θα πάρει είναι: «η δυνατότητα αυτοματοποίησης σε αυτό το επάγγελμα είναι υψηλή. Μεταξύ 91% και 100% των δραστηριοτήτων του επαγγέλματος θα μπορούσαν να φέρουν σε πέρας τα ρομπότ.». Το ίδιο μπορεί να προβλεφθεί και για τομείς όπως: φοροτεχνικός, λογιστής, ταμίας, διορθωτής τυπογραφείου ή χειριστής περονοφόρου ανυψωτικού μηχανήματος[3].
Η υπολογιστική ταχύτητα των ηλεκτρονικών υπολογιστών αυξάνεται αλματωδώς, ο άνθωπος συνδέεται άμεσα σε παγκόσμιο επίπεδο με τη μηχανή. Η τεχνητή νοηοσύνη βελτιώνεται επίσης αλματωδώς. Οι ερευνητές του πανεπιστημίου του ΜΙΤ προφητεύουν μια «δεύτερη περίοδο των μηχανών», μέσω της ψηφιακ ής επανάστασης. Εκατομμύρια θέσεων εργασίας πρόκειται να καταστραφούν και να βάλουν σε «κίνδυνο» τη σημερινή συνάφεια της κοινωνί ας και να απειλήσουν το υπάρχον κοινωνικό συμβόλαιο. Δεν θα πρόκειται μόνο για τις θέσεις των επαγγελματιών οδηγών-ταξιτζήδων, λεωφορειούχων, νταλικέρηδων κ.λπ-ούτε των εξειδικευμένων εργατών της αυτοκινητοβιομηχανίας, που αναφέραμε πιο πάνω. Η κάθε μορφής βιομηχανία διαγράφει σήμερα μαζικά θέσεις μισθωτής εργασίας παντού, αφού η βιομηχανική παραγωγή ψηφιοποιείται, αυτοματοποιείται και διασυνδέεται διαδικτυακά πολύ γρήγορα. Όπως το Factory 56 της Μερσεντές, έτσι και οι βιομηχανίες σε όλους τους κλάδους θα «συνδεθούν κατά 360 μοίρες». Αυτό σημαίνει: το εργοστάσιο, οι μηχανές, τα στοιχεία-κομμάτια κατασκευής των προϊόντων, αλλά και οι προμηθευτές, οι προγραμματιστές και οι πελάτες θα είναι συνδεδεμένοι διαδικτυακά μεταξύ τους.
Με αυτόν τον τρόπο η αυτοματοποίηση θα κάνει ένα άλμα. Οι πελάτες από τον υπολογιστή τους στο σπίτι θα μπορούν να επιλέγουν τις προδιαγραφές για το προϊόν που θα παραγγείλουν. Σε ένα διαδικτυακά συνδεδεμένο κόσμο, ένα κλικ του ποντικιού θα βάλει σε κίνηση μια αυτοματοποιημένη διαδικασία παραγωγής: το software οργανώνει στον παραγωγό-προμηθευτή ενός προϊόντος τις «ακτίνες του κύκλου 360ο» της διαδικασίας παραγωγής του. Παραγγέλνει π.χ. το αυτόματο φορτηγό(χωρίς οδηγό) το οποίο παραλαμβάνει από τον προμηθευτή τα απαραίτητα κομμάτια του προϊόντος και τα παραδίδει στο σύστημα παραγωγής του αυτοματοποιημένου εργοστασίου, το οποίο σύστημα φροντίζει ώστε τα στοιχεία του προϊόντος να φθάσουν με ακρίβεια στις συγκεκριμένες θέσεις της αλυσσίδας παραγωγής, όπου οι από τα πριν πληροφορημένες μηχανές-ρομπότ τα τοποθετούν και τα συναρμολογούν, παράγοντας ακριβώς το επιθυμητό παραγελμένο από τον πελάτη προϊόν. Επίσης προγραμματίζει την πληρωμή, αναλαμβάνει τα λογιστικά κ.λπ.
Σε όλη αυτή τη διαδικασία κανένας άνθρωπος-εργαζόμενος δεν είναι απαραίτητος. Ούτε καν για να παραλαμβάνει παραγγελίες. Μέχρι το 2025 είναι πολύ πιθανό ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα έχει αναλάβει και την εργασία των υπαλλήλων γραφείου στις επιχειρήσεις. Και όχι μόνο αυτό. Σε πολλές επιχειρήσεις τον ρόλο του νομικού συμβούλου θα το έχει αναλάβει ένα είδος «ηλεκτρονικού δικηγόρου». Η αμερικάνικη φίρμα Lawgeex έχει ήδη αναπτύξει σήμερα έναν αλγόριθμο, που μπορεί να ελέγξει συμβόλαια και συμφωνίες πολύ πιο γρήγορα και πιο αξιόπιστα από ό,τι ένας έμπειρος σημερινός επαγγελματίας δικηγόρος.
Από ό,τι φαίνεται σύντομα θα έχει επικρατήσει ο «μηχανο-sapiens» σε πολλές θέσεις πνευματικής μισθωτής εργασίας. Για παράδειγμα: οι πολυεθνικές των ασφαλειών θα αντικαταστήσουν τους εξειδικευμένους ειδικούς ασφαλιστές και τους εμπειρογνώμονες-εκτιμητές των ατυχημάτων και των ζημιών με αυτόματες «έξυπνες» μηχανές[4]. Στα γραφεία των χρηματοπιστωτικών επιχειρήσεων και τραπεζών θα αποφασίζουν οι υπολογιστές για το ποιός μπορεί να πάρει ένα δάνειο. Στα νοσοκομεία θα αξιολογούν τις ακτινογραφίες ή τις εξετάσεις αίματος των ασθενών τα έξυπνα προγράμματα, ενώ στα εργαστήρια των φαρμακοβιομηχανιών και των χημικών βιομηχανιών θα γεμίζουν τους δοκιμαστικούς σωλήνες με αντιδρασήρια κ.λπ. αυτόματες εγκαταστάσεις.
Η αυτοματοποίηση και στην πνευματική εργασία προχωρά πολύ γρήγορα με την παραγωγή αυτόματων σειράς, κατάλληλων και για μικρότερες επιχειρήσεις. Ακόμα και για τα γραφεία ευρέσεως εργασίας!
Αλλά αν έχει δίκιο ή όχι το  Futuromat, που αναφέραμε πιο πάνω, οι σημερινοί εργαζόμενοι θα το μάθουν μόνο όταν τους ενεχυρισθεί η απόλυση από την επιχείριση. Ένα είναι σίγουρο: η ΤΝ-Ψ-Α-Ρ θα φέρει μαζί της μια νέα εποχή της ανεργίας για πάρα πολλά επαγγέλματα!
Αντίθετα: οι ειδικοί των προγραμμάτων softwear, οι εξειδικευμένοι τεχνικοί και μηχανικοί των αυτόματων και των ρομπότ, θα έχουν έξτρα μεγάλη ζήτηση. Θα εργάζονται περισσότερο από πριν και χωρίς ωράριο, αλλά με όλο και μεγαλύτερες απολαβές. Όσο για τους μέχρι τώρα επαγγελματίες των οποίων την δουλειά θα την αναλάβουν τα ρομπότ, αυτοί θα στρέφονται σε επαγγέλματα που δε θα κινδυνεύουν από την ΤΝ-Ψ-Α-Ρ, όπως είναι των παιδαγωγών, των φροντιστών ηλικειωμένων, των νταντάδων κ.λπ. σε αυτά τα επαγγέλματα οι αμοιβές είναι και τώρα χαμηλές και λόγω του ανταγωνισμού και μεγάλης μελλοντικής προσφοράς εργασίας, θα πέσουν ακόμα περισσότερο. Ένας πλήρης διπολισμός της αγοράς εργασίας, γιατί και στις επιχειρήσεις ο ανταγωνισμός θα πάρει τρομερές διαστάσεις. Μόνο ο γιγαντισμός και η «πρωτιά»- τύπου Amazon, Google, Facebook-θα μπορεί να σταθεί και στον τομέα της ΤΝ-Ψ-Α-Ρ. Ο δεύτερος θα πεθαίνει και στην ψηφιακή οικονομία. Οπότε το χάσμα μεταξύ πλουσίων-φτωχών θα μεγαλώνει όλο και περισσότερο. Αυτό φαίνεται από σήμερα π.χ. στην Καλιφόρνια, όπου υπάρχει –βλέπε Silicon Valley-μεγάλη πυκνότητα σε δισεκατομμυριούχους, αλλά ταυτόχρονα και μεγάλες ουρές για ένα πιάτο σούπας στις κοινωνικές κουζίνες, από άστεγους[5] που είχαν πολύ καλή επαγγελματική εξειδίκευση, αλλά όχι κατάλληλη για την οικονομία της ΤΝ-Ψ-Α-Ρ. Όταν αυτή η οικονομία θα χρειάζεται συμπληρωματικά και ανθρώπους εργαζόμενους-π.χ. οδηγούς φορτηγών για επικίνδυνα φορτία-τότε δεν θα τους προσλαμβάνει σε σταθερές θέσεις εργασίας, αλλά μόνο για μια «γρήγορη, μικρή, χρήση» με αντίστοιχη μικρή αμοιβή, όπως γίνεται σήμερα με τους «ντελιβεράδες» των πόλεων. Αν κάποιος περάσει στους «από κάτω» μια φορά, δεν θα υπάρχει πια τρόπος να ανέλθει. «Μια φορά στον πάτο, πάντα  πάτο»!
Το ερώτημα που μπαίνει σήμερα αφορά στο πως θα αντιδράσει η ίδια η κοινωνία στην προοπτική του μοντέλου ΤΝ - Ψ - Α - Ρ, που έχουν βάλει σε κίνηση οι κάθε είδους καπιταλιστές.
Θα εκμεταλλευθεί την ευκαιρία υπέρ της ή θα γίνει θύμα αυτού του είδους «ανάπτυξης»; Θα υποφέρουν οι άνθρωποι από το καθεστώς έλλειψης θέσεων μισθωτής εργασίας και χειροτέρευσης των συνθηκών της; Οι ανισότητες θα οδηγήσουν σε πολιτικές συγκρούσεις ή θα υπάρξει αποδοχή τους από τους «απο κάτω», ελπίζοντας σε «φιλανθρώπινα ψίχουλα» από τις οικονομικές ελίτ-με τη μορφή ενός γενικού «κοινωνικού επιδόματος» επιβίωσης; Και ποιοί θα καταναλώνουν τα προϊόντα-εμπορεύματα του μοντέλου ΤΝ-Ψ-Α-Ρ και με ποιά εισοδήματα; Και τι θα γίνει με τα πλανητικά και τοπικά οικοσυστήματα, που διαθέτουν περιορισμένους πόρους σε υλικά και ενέργεια; Το μοντέλου θα χρειάζεται τεράστιους όγκους ηλεκτρικής ενέργειας-αφού τα πάντα θα είναι ηλεκτρικά και θα πρέπει να αντικατασταθεί με ηλεκτρική η βιολογική ανθρώπινη ενέργεια;
Αυτό που θα χρειασθεί να επιλέξουμε: έναν έξυπνο οικολογικό αποαναπτυξιακό κόσμο ή μια ψηφιακή οικονομία «ανάπτυξης»;
Το ερώτημα γίνεται πραγματικά συναρπαστικό, στην περίπτωση της αλλαγής του κλίματος. Προφανώς η ψηφιοποίηση ανοίγει αμέτρητες νέες δυνατότητες για την αύξηση της ενεργειακής απόδοσης. Η χρήση ψηφιακών τεχνολογιών κάνει δυνατή την εξοικονόμιση ενεργειακών πόρων, χρόνου και κόστους. Δεν είναι σαφές, ωστόσο, εάν οι θετικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις θα υπερβαίνουν τελικά καθαρά τις αρνητικές. Γιατί η αύξηση της απόδοσης μπορεί να εξοικονομήσει ενέργεια και εκπομπές διοξειδίου ανά μεμονωμένη δραστηριότητα, αλλά στο σύνολο των οικονομικών δραστηριοτήτων, αυτό μπορεί να προκαλέσει ανεπιθύμητη αύξηση[6], επειδή μπορεί να τονωθεί η ζήτηση και έτσι να έχουμε ως αποτέλεσμα τη συνέχιση της αύξησης των αρνητικών περιβαλλοντικών επιπτώσεων.
Δεν είναι τυχαίο που η «Βιομηχανία 4.0»[7] έχει ανακηρυχθεί ως ένα νέο πρόγραμμα ανάπτυξης της οικονομίας. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε ένα παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος: κάθε μονάδα της προστιθέμενης αξίας μπορεί πράγματι να παραχθεί με μειωμένη χρήση πόρων, αλλά επειδή το γενικό επίπεδο ευημερίας και η ζήτηση αυξάνονται στο σύνολο, το δυναμικό της εξοικονόμησης καταβροχθίζεται.
Μας οδηγεί λοιπόν η ψηφιοποίηση σε έναν έξυπνο οικολογικό κόσμο, στον οποίο όλοι επωφελούνται από την τεχνολογική πρόοδο και το ίδιο το περιβάλλον διατηρείται; Ή θα μας οδηγήσει σε μια ψηφιακή οικονομία «ανάπτυξης» στην οποία ο καθένας /καθεμιά μας θα κάνει «Έξυπνες Αγορές», έχοντας ήσυχη και πράσινη-περιβαλλοντική συνείδηση, ενώ στην πραγματικότητα οδηγούμαστε πιο γρήγορα στα όρια του πλανήτη;
Προς το παρόν υπάρχουν δύο απαντήσεις ή μάλλον αρχίζει να διαμορφώνεται και μια τρίτη:
α) Η κοινωνία διαλύεται;
Από πάντα η τεχνολογική εξέλιξη οδηγούσε και σε εξάλειψη θέσεων εργασίας. Πάντα όμως δημιουργούνταν νέα επαγγέλματα και θέσεις εργασίας σε άλλους καινοτόμους τομείς, όμως για αυτό, χρειάζονταν κάποια χρονική περίοδο. Υπήρχε αντιστοιχία στην τεχνολογική και την κοινωνική εξέξιξη για αιώνες. Οι ρυθμοί των εξελίξεων ήταν συνήθως αργοί χωρίς κοινωνικές αναταράξεις. Όταν είχαμε ξαφνικές αλλαγές όμως, όπως π.χ. κατά το τέλος του 18ου αιώνα, που ανακαλύφθηκε η ατμομηχανή και άρχισε η «βιομηχανική επανάσταση», είχαμε και θύματα στην κοινωνία.[8] Η βιομηχανική επανάσταση παρήγαγε ευημερία για τμήματα του πληθυσμού, αλλά και πρωτόγνωρη μαζική φτώχεια για άλλα τμήματά της. Η «μανιφακτούρα» και οι κοινότητες των «αμίτας»[9] με τις συνεργατικές τους διαλύθηκαν και δημιουργήθηκε ο βιομηχανικός κλάδος με τους καπιταλιστές και την εργατική τάξη, δηλαδή το καπιταλιστικό κοινωνικό σύστημα που οργάνωσε την καθημερινότητα όλων των ανθρώπων στον «αναπτυγμένο» κόσμο-όχι μόνο της αστικής και εργατικής τάξης-στη βάση των καπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων[10].
Σήμερα συμβαίνει το ίδιο, όπως με τη χρήση του ατμού και των μηχανών εσωτερικής καύσης και την ώθηση της βιομηχανικής ανάπτυξης τον 19ο αιώνα. Ήδη σήμερα υπάρχουν πολύ επισφαλείς εργασιακές σχέσεις - μια τάση που η τεχνολογική πρόοδος την ενισχύει ακόμα περισσότερο, αφού τα ρομπότ και τα προγράμματα λογισμικού αντικαθιστούν ολοένα και πιο πολύ την ανθρώπινη εργασία και τους εργαζόμενους από σάρκα και αίμα. Όταν οι άνθρωποι ως εργαζόμενοι δεν είναι πλέον σημαντικοί, η διαπραγματευτική τους θέση στις συλλογικές συμβάσεις θα είναι ασθενέστερη. Και αν θα πρέπει στο μέλλον ο καθένας να γίνει αφεντικό του εαυτού του, όπως προωθείται ήδη μέσω της ψηφιοποίησης της εργασίας, ποιος θα ενδιαφέρεται για τον υπερβολικό φόρτο εργασίας στον οποίο υποβάλουμε τους εαυτούς μας εμείς οι ίδιοι ή αν πληρωνόμαστε με το μπλοκάκι για κάποιες ώρες που θα μας χρειάζονται οι επιχειρήσεις; Από τώρα δε θα πρέπει να σκεφθούν οι καινούργιες γενιές εργαζομένων, ότι οι καπιταλιστικές σχέσεις εργασίας που προωθούνται με αυτό τον τρόπο, θέτουν σε κίνδυνο τα κοινωνικά δικαιώματα και τα στάνταρτς που έχουν σήμερα, έστω και αν αυτά, στην τωρινή περίοδο της κρίσης, περικόπτονται όλο και περισσότερο; Τι πρέπει να συμβεί; Τι θα χρειασθεί να κάνουν οι νέες γενιές που θα ζήσουν τις νέες εξελίξεις από την ρομποτοποίηση και την αυτοματοποίηση της εργασίας, ώστε να μην εξοστρακισθούν από την «αγορά εργασίας», σαν άχρηστες και άρα χωρίς μισθούς και συντάξεις;
Και ενώ αυτή την κατάσταση θα μπορούσαμε να την υποδεχτούμε με τυμπανοκρουσίες, γιατί όπως προβλέπει ο οικονομολόγος Dr. Niko Paech καθηγητής στο πανεπιστήμιο του Siegen , θα χρειαζόταν ο καθένας μας 20 μόνο ώρες μισθωτής εργασίας για τα προς το ζείν, ενώ τον υπόλοιπο χρόνο θα μπορούσαμε να τον χρησιμοποιήσουμε για να κάνουμε το ευ ζειν, αντίθετα θα πρέπει να μας ανησυχήσει, διότι αυτού του είδους την ανάπτυξη την καθοδηγούν οι ιδιωτικές εταιρείες και το ιδιωτικό κεφάλαιο, που θέλει να κερδίσει όσο γίνεται περισσότερα από την ψηφιοποίηση. Όσο θα επικρατούν οι καπιταλιστικές σχέσεις στην παραγωγή και την κατανάλωση, που προτιμούν την ανεργία αντί τη δίκαιη κατανομή της ανθρώπινης εργασίας, τα πλεονεκτήματα της ψηφιοποίησης θα είναι  μόνο για τους επενδυτές-κεφαλαιούχους, ενώ για τους εργαζόμενους θα είναι μειονεκτήματα. Η αυτοματοποίηση-ρομποτοποίηση, όπως γίνεται σήμερα, οδηγεί σε εφαρμογές «έντασης κεφαλαίου» και «έντασης εναπομείνασας εργασίας» και όχι στην απελευθέρωση της εργασίας, όπως ισχυρίζονται κάποιοι ότι θα γίνει αν ο καθένας μας γίνει «ο εκμεταλλευτής και το αφεντικό του εαυτού του»! Η μείωση του εργάσιμου χρόνου θα είναι πλεονέκτημα μόνο με το ξεπέρασμα του καπιταλισμού και το πέρασμα σε κοινωνίες από-ανάπτυξης! 
Από την άλλη πλευρά, νομίζουμε ότι ο τρόπος ζωής μας γίνεται όλο και πιο εύκολος με τη χρήση ψηφιακών εργαλείων. Μπορούμε να ενημερωνόμαστε για εναλλακτικούς τρόπους κατανάλωσης - η αγορά των βιολογικών τροφίμων και ανθεκτικών υφασμάτων, χάρη σε online αγορές, είναι πλέον δυνατή παντού χωρίς σημαντική προσπάθεια. Στις πόλεις, μπορούμε να προωθήσουμε το «μοίρασμα Τροφίμων»( «Foodsharing» ) για να μην πετιέται τροφή μετά την ημερομηνία λήξης. Η κοινή χρήση του αυτοκινήτου στις μετακινήσεις μας ή η χρήση των μέσων μαζικής μεταφοράς(ΜΜΜ) λόγω της ηλεκτρονικής διασύνδεσης και οργάνωσης των διαφοροποιημένων τοπικών ΜΜΜ, θα είναι ένα παιχνιδάκι και όλα αυτά θα είναι πολύ καλό για το περιβάλλον και τη βιώσιμη ανάπτυξη. 
Αλλά ένα πράγμα είναι σαφές: Όλα αυτά δεν θα συμβούν αυτόματα. Και αν πρόκειται πραγματικά για την προστασία του κλίματος και του περιβάλλοντος μέσω της ψηφιοποίησης, πρέπει ειλικρινά να συνυπολογίσουμε το γεγονός της τεράστιας κατανάλωσης ενέργειας και πόρων που προκύπτει από την εξάπλωση της τεχνολογίας πληροφοριών και επικοινωνιών - όπως οι υποδομές και τα δίκτυα των αντίστοιχων συσκευών. Αυτές οι τεχνολογίες καλύπτουν ήδη σήμερα περίπου το 11% της παγκόσμιας ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας, και θα μπορούσε, σύμφωνα με μελέτες, το 2030 να φθάσει στο 20% ή ακόμη και στο 50%.
 Το παπαγάλισμα του συνθήματος « η Ψηφιοποίηση είναι πλέον μια μεγατάση, από την οποία δυστυχώς δεν μπορούμε να ξεφύγουμε», δεν είναι και ο καλύτερος τρόπος αντίδρασης. Για να κυριολεκτήσουμε: είναι μάλλον μια αφελής τεχνολογική αισιοδοξία που μας έχει κυριεύσει. Σε σύγκριση με άλλες μαζικές τάσεις όπως η κλιματική αλλαγή, η γήρανση και η αστικοποίηση, οι διάφορες διαδικασίες ψηφιοποίησης φαίνονται πολύ πιο εύκολα να υλοποιηθούν, τόσο σε ατομικό όσο και σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο. Γιατί σε αντίθεση π.χ. με την κλιματική αλλαγή, δεν απαιτείται να συμφωνήσει η παγκόσμια κοινότητα μέσα από επίπονες πολυμερείς διασκέψεις. Το ίδιο συμβαίνει με τη παγκοσμιοποίηση, όπου οι κυβερνήσεις δεν έχουν το πάνω χέρι σε σχέση με τα οικονομικά κεφάλαια. Και διαφορετικά από ότι στο θέμα της αστικοποίησης, η ψηφιοποίηση δεν λαμβάνει χώρα σε απομακρυσμένες περιοχές του Νότου, αλλά εδώ και τώρα, στον «αναπτυγμένο» κόσμο. Ίσως για αυτό δεν θα πρέπει να μιλάμε για μια μέγα-τάση, αλλά μάλλον για ένα μέγα-πρόβλημα που έχουμε να επιλύσουμε!
Αν δε σκεφθούμε πάνω στην τεχνολογία των μικροτσιπ, που οι εταιρείες έχουν αρχίσει ήδη να εφαρμόζουν στους εργαζόμενους και αν δούμε την τάση για μετατροπή των ανθρώπων σε cyborgs[11], τότε δεν έχουμε να κάνουμε απλά με ένα μεγα-πρόβλημα, αλλά για μια δυστοπία στην οποία μας οδηγεί ο καπιταλισμός, αν φυσικά εμείς οι «από κάτω» τον αφήσουμε να εφαρμόσει πάνω μας τέτοιες πολιτικές του βίου. Βιοπολιτικές που θα μας μετατρέψουν σε «Μετάνθρωπο» εύκολα και ολοκληρωτικά ελεγχόμενο από τις σημερινές πολιτικοοικονομικές ελίτ[12]. 
Ο Μαρξ βέβαια πρόβλεψε ότι η βιομηχανική αυτοματοποίηση θα αντικαταστήσει την εργατική δύναμη και αυτό θα φέρει μαζί του και το τέλος του καπιταλισμού, αλλά σήμερα κανείς από τους επίγονους του Μαρξ δεν είναι βέβαιος για αυτό. Υπάρχει προφανώς μια γενική ανησυχία και από μη Μαρξιστές για το τι μέλει γενέσθαι, που εκφράζεται από πολλές κατευθύνσεις σε πολιτικό επίπεδο.
Ζούμε ήδη σε έναν κόσμο όπου ο καπιταλισμός έχει γίνει «πληροφοριακός». Πάνω από το 70% των χρηματιστηριακών συναλλαγών στη Ν. Υόρκη π.χ. γίνονται χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση. Με διασυνδεδεμένα μεταξύ τους συστήματα ηλεκτρονικών υπολογιστών, που σε ένα βαθμό είναι εκτός ελέγχου από αντίστοιχες κρατικές υπηρεσίες και μπορούν μέσω μαθηματικών αλγορίθμων να μετατρέπουν τον πανικό των πολλών μικρών επενδυτών σε πλεονέκτημα των λίγων «καρχαριών» κατόχων τους[13].
Θα μπορέσει όμως ο καπιταλισμός να λειτουργήσει στη συνέχεια, όταν θα οδηγεί στη μαζική φτώχεια; Ποιός θα αγοράζει όλα αυτά το προϊόντα που θα φτιάχνουν τα ρομπότ;
Κάποιοι κυνικοί απαντούν ότι ο καπιταλισμός θα βρει την απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα. Με το να φτιάχνει όλο και πιο εξεζητημένα πολυτελή προϊόντα και να προσφέρει εξειδικευμένες υπηρεσίες, που δεν θα τα αγοράζουν φυσικά τα ρομπότ, αλλά οι πλούσιοι και οι καλά αμειβόμενοι εργαζόμενοι της ΤΝ-Ψ-Α-Ρ πό τη μια, και με πολύ φθηνά προϊόντα για τους χαμηλά αμειβόμενους και τους άνεργους. Αλλά τότε ο αγώνας για το μέλον θα είναι ένας «αγώνας προς τα κάτω», ένας αγώνας δρόμου για εξασφάλιση μιας όλο και λιγότερης μίζερης εργασίας. Και αυτό φυσικά αν αποτύχει να παρέμβει σε αυτήν την εξέλιξη η πολιτική.
Αλλά τι μέσα μπορεί να αντιπαραβάλει μια πολιτική σήμερα σε μια τέτοια κατεύθυνση της οικονομίας που θα δημιουργήσουν τα ψηφιακά μονοπώλια, μέσω ενός συρικνώμενου κράτους, λόγω παγκοσμιοποίησης και διεθνών συμφωνιών; Έχει απαντήσεις στα μεγάλα ερωτήματα του τύπου: ποιό σύστημα θα εξασφαλίσει την ιατρική περίθαλψη, την ασφάλεια και τη σύνταξη των μελλοντικών αυτοαπασχολούμενων και των ανέργων; Με ποιό μηχανισμό θα εξασφαλίζεται η επανεκπαίδευση των εργαζομένων από επαγγέλματα που δεν θα έχουν μέλλον, σε επαγγέλματα που θα χρειάζεται η οικονομία της ΤΝ-Ψ-Α-Ρ; Πως θα ξεπερασθεί το διογκούμενο χάσμα μεταξύ των λίγων κερδισμένων και των πολλών χαμένων αυτής της «προόδου»; Αλλά οι μέχρι τώρα πολιτικές που ευνόησαν αυτή την εξέλιξη υπέρ των οικονομικών ελίτ, παντού στον πλανήτη, δεν μπορούν να βάλουν στο μέλλον εμπόδια σε αυτήν και να τη στρέψουν υπέρ των «απο κάτω» και της κοινωνίας γενικότερα. Δεν μπορούν να έχουν κατάλληλες απαντήσεις στα πλαίσια αυτού του συστήματος, για το πως μπορεί να κρατηθεί ενωμένη μια τέτοια κοινωνία. Για το πως να αποφευχθεί το ρήγμα που θα διαπεράσει όλες τις ανθρώπινες κοινότητες, ιδίως στις πόλεις. Για το πως οι ελίτ δε θα αναγκασθούν να περιφράξουν τους ελεγχόμενους τόπους διαμονής τους-τις Gated Communitys, όπως έχουν ήδη ονομασθεί- και να τους ασφαλίσουν από τη λεηλασία των «απόκληρων»  με ιδιωτικούς στρατούς, που θα αποκρούουν τις επιθέσεις. Γιατί σίγουρα κάποιοι αγανακτισμένοι από το ζοφερό μέλλον που τους ετοιμάζεται από τις εταιρείες, θα στραφούν εναντίον τους και ενάντια στις κυβερνήσεις, ενάντια στην Ευρωπαϊκή Ένωση κ.λπ.
Και όλα αυτά γιατί πολύ πιθανά θα αποτύχει η πολιτική να φροντίσει ώστε η ΤΝ-Ψ-Α-Ρ να λειτουργήσει υπέρ όλων-και των «απο κάτω»- σε μια καπιταλιστική κοινωνία. Θα αποτύχει πιθανά να εξασφαλίσει μια καινούργια συναίνεση και να μην εξελιχθούν οι αντιθέσεις σε έναν «κοινωνικό πόλεμο», που θα οδηγήσει στη διάλυσή της.
β) Όλα θα εξελιχθούν ομαλά;
«Να είστε θετικοί»!, γράφουν οι Financial Times: «Η Ασία έμαθε να αγαπά τα ρομπότ, θα έπρεπε να κάνει το ίδιο και η Δύση». Στην Ασία γιορτάζεται η αυτοματοποίηση και η Κίνα «αγκάλιασε» τα ρομπότ «αναπτυσσόμενη» δυναμικά, ενώ παρόλη τη ρομποτοποίηση δημιουργούνται περισσότερες θέσεις εργασίας από ό,τι καταστρέφονται. Γιατί να μην ισχύσει ο ίδιος οπτιμισμός και για την Ευρώπη για παράδειγμα;
Οι ευρωπαίοι οπτιμιστές ισχυρίζονται: Η τεχνολογία έτσι και  αλλιώς είναι ένα εργαλείο, δεν είναι ούτε καλή ούτε κακή. Το ίδιο ισχύει και για την ΤΝ-Ψ-Α-Ρ. Εξαρτάται πως θα τη χρησιμοποιήσει κανείς. Αν την χρησιμοποιήσει με σοφό τρόπο και για το κοινό καλό, τότε και η ανθρώπινη ζωή και η εργασία μπορεί να οργανωθεί καλύτερα. Θα είναι καλό για όλη την κοινωνία.
Εκείνο που δεν λαμβάνουν σοβαρά στην οπτική τους είναι οι υπάρχουσες κυρίαρχες κοινωνικές και οικονομικές σχέσεις, οι οποίες στα πλαίσια του χρηματοπιστωτικού και εταιρικού σήμερα καπιταλισμού, οδηγούν πάντα στο αποτέλεσμα η τεχνολογική κενοτομία να τίθεται στη διάθεση των συμφερόντων των οικονομικών ελίτ-οι οποίες και προωθούν την κενοτομία προς τη μια ή την άλλη ευρεσιτεχνία με κριτήριο τη μεγιστοποίηση των κερδών τους. Υπάρχουν πολύ λίγοι από τους σημερινούς καπιταλιστές-επενδυτές που βάζουν το «κοινό καλό» πριν από το δικό τους καλό. Οι «πράσινες» ή οι «ηθικές» επιχειρήσεις, όταν λόγω του ανταγωνισμού τους με τις «μαύρες» επιχειρήσεις βρίσκονται «με την πλάτη στον τοίχο», τότε αποφασίζουν υπέρ της ίδιας της ύπαρξή τους και όχι υπέρ του κοινού καλού. Είναι αναμενόμενο. Πολλοί λίγοι από τους «από πάνω» -σε αντίθεση με τους «από κάτω»-αυτοκτονούν σήμερα.
Εκτός αν και η Ευρώπη προχωρήσει σε ένα αυταρχικό κρατικό καθεστώς, όπως η Κίνα και δημιουργήσει «κρατικό καπιταλισμό». Αλλά από που και ως που η Κίνα αυτή την περίοδο δρα προς την κατεύθυνση του κοινού καλού για την ανθρωπότητα; Και ο κρατικός καπιταλισμός στην Κίνα, στον ανταγωνισμό του με τον ιδιωτικό των ΗΠΑ, Ε.Ε ή Ιαπωνίας, εκμεταλλεύεται και τους ίδιους τους Κινέζους εργαζόμενους και καταστρέφει-και με τη ρομποτοποίηση-τόπους, περιοχές, φυσικούς πόρους και συνθήκες ζωής για τις σημερινές και μελλοντικές γενιές, παντού στον πλανήτη.
Αν δεν θέλουμε και η ΤΝ-Ψ-Α-Ρ να εξελιχθεί σε μια νέα χίμαιρα, τάχα για το κοινό καλό, θα χρειασθεί να καταλήξουμε-τουλάχιστον στην Ευρώπη- σε ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο που θα δημιουργήσει μια νέα συναίνεση και συνάφεια για την κοινωνία. Νέες κοινωνικές σχέσεις, σε ισορροπία με τη φύση και τα οικοσυστήματα του πλανήτη, ώστε η όποια τεχνολογία επιλεγεί, να γίνει πραγματικά ένα εγαλείο για το κοινό καλό.
γ) Μπορεί να διαμορφωθεί μια τρίτη απάντηση;
Για να διαμορφωθεί μια τρίτη εναλλακτική, θα χρειασθεί η πολιτική πρακτική να ξαναγίνει δημιουργική και να διαμορφώνει νέες συνθήκες ύπαρξης των ανθρώπων και νέους τρόπους ζωής με νέες αξίες, αντί απλά να διαχειρίζεται τις υπάρχουσες προβληματικές και αδιέξοδες κυρίαρχες κοινωνικές σχέσεις σε επίπεδο κράτους ή συνασπισμού κρατών, όπως η Ε.Ε.
Και αυτή η δημιουργική πολιτική θα πρέπει να ξεκινήσει από τις τοπικές κοινωνίες με βάση την Τοπική Αυτοδιοίκηση(Τ.Α.) -που εκ των πραγμάτων είναι ο θεσμός που βρίσκεται πιο κοντά στους πολίτες και τα προβλήματά τους και μπορεί να πάρει τα χαρακτηριστικά της αυτοκυβέρνησης, ελεγχόμενη πιο εύκολα από τους πολίτες, από ότι ένα κράτος από το κομματικό σύστημα. Το διαπιστώσαμε αυτό και στην Ελλάδα της κρίσης-με τα δημοτικά κοινωνικά ιατρεία, παντοπωλεία, λαχανόκηπους κ.λπ-αλλά και αλλού στην Ευρώπη, όταν οι συνθήκες ζωής χειροτερεύουν για τις τοπικές κοινωνίες. Για παράδειγμα στην Κολωνία της Γερμανίας υπάρχει η «Neuland», ένας αστικός κήπος μέσα στην βιομηχανική ζώνη της πόλης[14]. Το κόκκινο νήμα που διατρέχει όλες τις οικονομικές αυτές δραστηριότητες είναι: η συνεργατικότητα, το «κάντο μόνος σου», η ανεξαρτοποίηση από την απασχόληση και την αγορά εργασίας. Και σε αυτή την εξέλιξη μπορεί να βοηθήσει και ο τοπικός δήμος με το να σταθεί αρωγός στην προσφορά μέσων και αντίστοιχης γνώσης.
Το ίδιο νήμα θα χρειασθεί να συνδέσει τους εργαζόμενους γενικότερα και στους άλλους τομείς της αναγκαίας κοινωνικής εργασίας: Σε αυτόν τον κόσμο, παραγωγικός-δημιουργικός μπορεί να γίνει κανείς καταρχήν, μόνο μέσω της συνεργασίας με τους άλλους. Ακόμα και στον ψηφιακό κόσμο, αν θέλουν οι εργαζόμενοι να σταθούν αξιοπρεπώς, θα χρειασθεί να αντιληφθούν όλοι ότι ο καθένας χρειάζεται τους άλλους. Εδώ ουσιαστικό παράδειγμα αποτελούν σήμερα οι ήδη δημιουργημένες κοινότητες «ομότιμης παραγωγής» του διαδικτύου, που σχεδιάζουν μεν διασυνδεδεμένες παγκόσμια, αλλά η υλοποίηση των σχεδίων δεν μπορεί παρά να γίνεται τοπικά, στα πλαίσια τοπικών κοινοτήτων.
Και σε αυτό μεγάλο ρόλο μπορεί να παίξει η πολιτική του κάθε τοπικού δήμου. Η Τ.Α. θα χρειασθεί να θέσει πόρους και χώρους σε προσωπικές ή συλλογικές οικονομικές και πολιτιστικές δραστηριότητες, για βελτίωση της ποιότητας ζωής των πολιτών-δημοτών. Θα χρειασθεί να ασκήσει μια πολιτική που θα επιδιώκει, για παράδειγμα, τον διαχωρισμό της κοινωνικής ασφάλισης από τη μισθωτή εργασία, προτού αυτή συρρικνωθεί εντελώς. Μια πολιτική που θα κάνει τους ανθρώπους να αισθανθούν ότι δεν είναι μόνοι τους - όταν τα πράγματα πάνε άσχημα για αυτούς- γιατί δίπλα τους στέκεται η κοινότητα και ο δήμος. Ο κοινοτικός ή δημοτικός τομέας της οικονομίας θα χρειασθεί να εφεύρει τρόπους συνύπαρξης προσωπικής και συλλογικής δημιουργικής εργασίας, ώστε παραδειγματικά να πάμε σε μικρότερα ωράρια για τον καθένα και σε δίκαιη κατανομή της απαραίτητης εργασίας. Θα χρειασθεί στα πλαίσια του δημοτικού τομέα να ορισθεί εκ νέου η ίδια η έννοια της εγασίας, ώστε να γίνει πιο ελκυστική για τις νέες γενιές των ανθρώπων, να συνδεθεί με την δημιουργικότητα, τη φαντασία και τις νέες ιδέες για μια αξιοβίοτη ζωή σε ισορροπία με τη φύση και τα οικοσυστήματα και με επάρκεια –όχι υπερκατανάλωση- πόρων και ενέργειας, τη βούληση για περιπέτεια των νέων ανθρώπων. Και όλα αυτά να προωθηθούν στη βάση ενός -χωρίς προϋποθέσεις- βασικού εισοδήματος για τον καθένα.
Σε έναν κόσμο μειωμένης ανθρώπινης εργασίας-με κοινωνικό έλγχο στην κατεύθυνση της ΤΝ-Ψ-Α-Ρ- θα μειώνονται και η ρυθμοί στην ατομική και κοινωνική ζωή των ανθρώπων. Μπορεί η τεχνολογία να κινείται με την ταχύτητα του φωτός, αλλά ο άνθρωπος θα επιλέξει βραδύτερους ρυθμούς, για να έχει χρόνο για τον εαυτό, να μπορεί να σκέφτεται και να αντιμετωπίζει την πραγματικότητα σε βάθος-και όχι επιφανειακά όπως γίνεται σήμερα λόγω έλλειψης χρόνου-να μπορεί να ονειρεύεται και να αυτοβελτιώνεται, ώστε να αποκτά όσο γίνεται πιο διευρυμένο και ολιστικά αναπτυσσόμενο φαντασιακό- διευρυμένη ατομική και συλλογική συνείδηση-ώστε να συμμετέχει ενεργά στη διευθέτηση και θέσμιση των πραγμάτων αυτού του κόσμου.
Και στην εντελώς ιδιαίτερη περίπτωση-μιας και μιλάμε για μια μεγατάση του καπιταλισμού προς την ψηφιοποίηση-των δεδομένων μας στο διαδίκτυο: θα χρειασθεί να αλλάξουμε τη λογική του καπιταλισμού σε αυτό. Τα δεδομένα μας και τα προφίλ μας είναι η πιο σημαντική πρώτη ύλη της ψηφιακής οικονομίας. Δεν θα πρέπει να τα διαχειρίζονται και να τα κάνουν ότι θέλουν κερδίζοντας δισεκατομμύρια- όπως συμβαίνει τώρα- οι ψηφιακές πολυεθνικές, αλλά τα ίδια τα πρόσωπα. Αυτά θα μπορούν να αποφασίζουν για το ποιός και πως επιτρέπεται να τα χρησιμοποιεί, ανάλογα με την ηθική τους και το αποτέλεσμα. Τα πρόσωπα μπορούν να απαιτούν από τον χρήστη των δεδομένων τους και κάποια ηθική ή οικονομική αμοιβή, σαν μέρος του βασικού τους εισοδήματος, για παράδειγμα. Αλλά αυτό δεν μπορεί να το πετύχει ο καθένας χωριστά. Βρισκόμαστε μπροστά σε ένα μεγάλο πολιτικό εγχείρημα. Θα χρειαστεί να οργανωθούν τα ψηφιακά πρόσωπα σε κοινότητες ή να δημιουργήσουν θεσμούς που θα τα βοηθήσουν να διαχειρισθούν πιο εύκολα και για τους δικούς τους καλούς σκοπούς τα δεδομένα τους. Πραγματικά σε μια φηφιακή αυτοματοποιημένη οικονομία, όσο θα υπάρχει και θα είναι αποδεκτό το κεφάλαιο, οι άνθρωποι χρειάζονται τον έλεγχο των δεδομένων τους που αποτελεί το προσωπικό τους άυλο κεφάλαιο, με μια έννοια, για να μην ετεροκαθορίζονται από οποιαδήποτε ιεραρχική δομή.
Αν οι άνθρωποι στο μέλλον βρουν και την κατάλληλη μορφή αυτοοργάνωσης της ύπαρξής τους και της εργασίας τους για τον αυτοκαθορισμό τους, και αυτήν την επεκτείνουν και στη μορφή οργάνωσης της γενικότερης κοινωνίας-έστω και σε ένα βαθμό ψηφιακής- που θα στηρίζεται σε αμεσοδημοκρατικούς, αυτοκυβερνητικούς θεσμούς, τότε θα έχει δημιουργηθεί πραγματικά ο ανθρωπολογικός τύπος που θα μας οδηγήσει και σε βασικότερες και βαθιές αλλαγές που είναι απαραίτητες για να ξεπερασθεί ο καπιταλισμός, που σήμερα οδηγεί σε κατάρρευση και τις κοινωνίες και τον πλανήτη. Σε κάθε περίπτωση η απλή και βαρετή ατομική μισθωτή εργασία, όπως την ξέραμε μέχρι τώρα, πρόκειται να εκλείψει. Θα αντικατασταθεί από νέας ποιότητας ομαδική εργασία, στην οποία το πρόσωπο χρειάζεται να έχει μαζί του, σαν εφόδια: υπομονή, επιμονή, ταλέντο στο να είναι δημιουργικός δέκτης και πομπός στον απαιτούμενο διάλογο με τους άλλους, διαφοροποιημένες δεξιότητες και ολιστική γνώση-για το πως όλα θα μπουν στην υπηρεσία του κοινού καλού-καθώς και κυρίως χαρά και αγάπη για τον συνεργατισμό και την μάννα του ομάδα. Αλλά όχι μόνο για τη δεύτερη μάννα του, την ομάδα. Θα πρέπει να έχει αγάπη και χαρά για την πρωταρχική του μάννα, τη φύση, που χωρίς τη φροντίδα της δεν μπορούμε να πάμε πουθενά στο μέλλον.
Σε μια τέτοια πορεία στο μέλλον, τα ρομπότ και τα αυτόματα, που σύντομα θα είναι μια πραγματικότητα, μπορούν να γίνουν όχι οι «δολοφόνοι» των σημερινών και μελλοντικών εργασιακών δεξιοτήτων μας, αλλά τα ίδια παραγωγοί αξιών χρήσης για την αυτάρκεια των ανθρώπων[15], καθώς και επίμονοι εργάτες για την αναγέννηση της φύσης και των οικοσυστημάτων[16]. Ό,τι θα καλούνται να φέρουν εις πέρας, θα είναι εργασίες που οι άνθρωποι δεν θα χρειάζεται πλέον να κάνουν. Από απειλές που σήμερα φαίνεται να είναι για τους πολλούς-γιατί μπαίνουν στην υπηρεσία των λίγων-μπορεί να μετατραπούν σε «εγγυητές» της αυριανής κοινωνικής και ατομικής ευζωίας, αρκεί να είναι εργαλεία που θα βοηθούν στην παραπέρα ανάπτυξη κοινοτικών διανθρώπινων σχέσεων-με την εξασφάλιση ελεύθερου χρόνου- και όχι εργαλεία για την πραγμοποίηση κερδών στα πλαίσια ενός καπιταλιστικού παραγωγοκαταναλωτικού συστήματος. 
Στο μεταξύ έχουμε να αντιμετωπίσουμε ως ανθρωπότητα πέντε μεγάλες απειλές για το μέλλον: η κλιματική αλλαγή με τις επακόλουθες καταστροφές, οι λιμοί και διατροφική κρίση σε πολλές περιοχές του πλανήτη, τα οικονομικά-περιβαλλοντικά ρεύματα μετανάστευσης, οι επιδημίες-πανδημίες και η παγκοσμιοποίηση κάθε ασθένειας, η διάλυση των ασφαλιστικών δομών και των δομών πρόνοιας με την ιδιωτικοποίηση των φυσικών-κοινωνικών συλλογικών αγαθών-τραγωδία των «Κοινών»(Commons). Ιδιαίτερα μεγάλη απειλή για την ανθρώπινη εργασία και δημιουργικότητα είναι ΤΝ- Ψ-Α-Ρ, όπως έχει αναφερθεί.
Τρείς δυνατότητες ανοίγονται μπροστά μας –και αυτό αφορά όλους μας-για τα επόμενα 40-50 χρόνια:
1) Να συνεχίσουμε όπως μέχρι τώρα με το υπόδειγμα της «ανάπτυξης» με τις υπάρχουσες «συνταγές» του νεοφιλελευθερισμού, του κεντρικού σοσιαλιστικού πλάνου που καταλήγει στον κρατικό καπιταλισμό ή της «πράσινης ανάπτυξης» με τη μετατροπή μέρους του κεφαλαίου σε «πράσινο» κερδίζοντας μια παράταση χρόνου.
2) Να καταφέρουμε να «μεταλλαχθούμε» σε ένα νέο είδος πιο ανθεκτικό στις καινούργιες δυσμενείς για τη βιολογία μας συνθήκες (πράγμα ακατόρθωτο μάλλον σε ένα τόσο μικρό χρονικό διάστημα έστω και τεχνητής εξέλιξης) ή να μεταφερθούμε σε έναν άλλο πλανήτη (πράγμα αδύνατο για το σύνολο της ανθρωπότητας, γιατί δεν υπάρχει κοντά μας ένας τέτοιος πλανήτης)
3) Να καταφέρουμε να απαλλαγούμε από τον καπιταλισμό-πριν αυτός καταρρεύσει και μας παρασύρει μαζί του-και να δημιουργήσουμε τη «νέα οικουμενικότητα», που θα στηριχθεί στην ομοσποδιοποίηση κοινοτήτων και δήμων, σε έθνη κοινοτήτων, σε κοινότητες εθνών- σε μια πορεία δημιουργίας της  παγκόσμιας «κοινότητας των κοινοτήτων»- στην αδιαμεσολάβητη δημοκρατία και τον νέο ανθρωπολογικό τύπο. Να καταφέρουμε να αλλάξουμε όχι σαν βιολογικά όντα, αλλά σαν πολιτιστικά τέτοια. Να διαμορφώσουμε τον δρόμο προς έναν μετα-καπιταλιστικό κόσμο: με το πρόταγμα της Αποανάπτυξης - Τοπικοποίησης, του Κοινοτισμού και της Άμεσης Δημοκρατίας, που όμως για να πραγματοποιηθεί θα πρέπει από επιλογή μιας μειοψηφίας που είναι σήμερα, να γίνει αναγκαιότητα και για μεγαλύτερες κοινωνικές ομάδες.
 

[1] «Φτάσαμε να επιλέγουμε, να διαβάζουμε και να πιστεύουμε μια σειρά πληροφοριών οι οποίες έχουν ήδη προσαρμοστεί στα γούστα μας, έτσι ώστε η ατομική επιλογή καταλήγει να είναι απλώς μια ψευδαίσθηση. Όλο και περισσότερο τείνουμε να διαβάζουμε τις απόψεις και τα άρθρα που απλά επιβεβαιώνουν τις απόψεις μας. Η ψηφιακή κοινωνία της πληροφορίας τελικά μας οδηγεί σε μια «γνωστική απομόνωση». Μας αφήνει να ζούμε με την ψευδαίσθηση ότι ολόκληρος ο κόσμος βρίσκεται στην διάθεση του υπολογιστή μας, ενώ στην πραγματικότητα ποτέ δεν απομακρυνόμαστε από το προφίλ μας.» από το «Πραγματικότητα: το ισχυρότερο εργαλείο»
http://www.respublica.gr/2018/01/column/reality-the-strongest-tool/
 
 

[2] Οι μεγάλες εταιρείες της Silicon Valley αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη επιρροή στην οικονομία και την πολιτική. Οι λεγόμενες GAANF από τα αρχικά των ψηφιακών κολοσσών (Google, Amazone, Apple, Netflix, Facebook) κυριαρχούν στα χρηματιστήρια. Ελέγχοντας στην ουσία την πληροφορία και την «ψηφιακή αγορά» παγκοσμίως, ξέρουν τι σκεφτόμαστε ο καθένας ξεχωριστά σαν «προφίλ», ποιες είναι οι απόψεις του καθένα και τι θα ψηφίσουμε όλοι μαζί. Επιπλέον γνωρίζουν καλά να φοροφιαφεύγουν από τα διάφορα κρατικά συστήματα φορολογίας ελέγχοντας όλο και περισσότερες αγορές. Κατά τα άλλα θα «σώσουν» τον κόσμο επενδύοντας στην «ανάπτυξη».

[3] Σε διάφορα σημερινά επαγγέλματα στη Γερμανία για παράδειγμα, έχουμε ήδη ποσοστό αναπλήρωσης από τις μηχανές, όπως τα παρακάτω:
•              νοσηλευτής/τρια: το ποσοστό αναπλήρωσης είναι σήμερα 0% (δίπλα στο κρεβάτι ενός αρρώστου δύσκολο να υπάρχει και στο μέλλον ένα ρομπότ)
•              επαγγελματίας οδηγός: 0% (αλλά με την προώθηση που γίνεται για «αυτόματο οδηγό», όπως στα στα παραδείγματα στο λιμάνι του Αμβούργου ή στη Μερσεντές στη Στουτγκάρδη , αυτό θα αλλάξει γρήγορα)
•              τραπεζικός: 38%
•              πωλητής/πωλήτρια: 67%
•              αποθηκάριος/μεταφορέας: 71%
•              εργαζόμενος στη μεταλλουργία: 79%
•              υπάλληλος γραφείου/εμπορικός αντιπρόσωπος: 83%
•              αρτοποιός: 100%
Ήδη σχεδόν το ένα τρίτο όλων των επαγγελμάτων μπορούν να αντικατασταθούν από 50% έως 100% από μηχανές, ηλεκτρονικούς υπολογιστές ή ρομπότ. Στο 23% των επαγγελμάτων η χρήση των ρομπότ ή υπολογιστών μπορεί να είναι μερική, δηλαδή σε τμήματα της εργασίας τους. Ωστόσο, σε ένα άλλο 23% των θέσεων εργασίας υπάρχει τέτοια εξειδίκευση, που εκεί η χρήση μηχανημάτων δεν έχει κανένα νόημα.

[4]Δηλώνει ο ασφαλισμένος πελάτης ένα ατύχημα με το αυτοκίνητό του και χρειάζεται έναν εκτιμητή ; Θα στέλνει το softwear της ασφάλειάς του ένα drone στον χώρο του ατυχήματος, θα ελέγξει αυτό τις συνθήκες του ατυχήματος και τις αντίστοιχες ζημιές και με τα στοιχεία του ο υπολογιστής θα υπολογίζει τις αποζημιώσεις!  

[5] Κάθε τέταρτος άστεγος αμερικανός μένει στην Καλιφόρνια.

[6] Έχουμε το λεγόμενο «φαινόμενο αναπήδησης», που συνήθως ορίζεται ως το ποσοστό του εφαρμοζόμενου θετικού μέτρου ή της τεχνολογίας που ενισχύει την αποτελεσματικότητα, το οποίο «ροκανίζεται» από την αύξηση της ζήτησης.  Παράδειγμα: ένας νέος βελτιωμένος με ψηφιοποίηση κινητήρας σε ένα αυτοκίνητο καταναλώνει αντί των 6 λίτρων μόνο 3 λίτρα καυσίμου ανά 100 χιλιόμετρα, όμως το αποφασιστικό για τη θετική του επίπτωση θα είναι η συνολική του πραγματικά κατανάλωση ενέργειας- πόσα καύσιμα θα καταναλώσει ο 3 λίτρων κινητήρας- κατά τις μετακινήσεις σε όλη τη διάρκεια ζωής του. Μια επίδραση της αναπήδησης, για παράδειγμα στο 50%, θα σήμαινε ότι η δυνατότητα της 100% αύξησης της απόδοσης κατά τη μετάβαση από έξι λίτρων κινητήρα σε τριών λίτρων, το μισό της αντισταθμίστηκε από την αύξηση της ζήτησης σε καύσιμα. Με λίγα λόγια: έχουμε περισσότερη ζήτηση ενέργειας, λόγω της αύξησης της παραγωγικότητας του κινητήρα.

[7] Η «βιομηχανία 4.0» είναι η τρέχουσα τάση της αυτοματοποίησης και της ανταλλαγής δεδομένων στις τεχνολογίες παραγωγής. Περιλαμβάνει τα κυβερνο-φυσικά συστήματα, το Διαδίκτυο των πραγμάτων και το cloud computing. Η βιομηχανία 4.0 δημιουργεί αυτό που ονομάστηκε "έξυπνο εργοστάσιο". Εντός των έξυπνα δομημένων εργοστασίων, τα κυβερνο-φυσικά συστήματα παρακολουθούν τις φυσικές διαδικασίες, δημιουργούν ένα εικονικό αντίγραφο του φυσικού κόσμου και παίρνουν αποκεντρωμένες αποφάσεις. Μέσω του Ίντερνετ των πραγμάτων(Internet of Things), τα κυβερνο-φυσικά συστήματα επικοινωνούν και συνεργάζονται μεταξύ τους και με συγκεκριμένους ανθρώπους σε πραγματικό χρόνο και μέσω του διαδικτύου των υπηρεσιών, προσφέρονται και χρησιμοποιούνται υπηρεσίες από την πλευρά των συμμετεχόντων στην αλυσίδα αξίας, τόσο εσωτερικά όσο και δια- οργανωτικά.( https://en.wikipedia.org/wiki/Industry_4.0)
 

[8] Ήταν π.χ. οι υφαντές της Σιλεσίας στη Γερμανία ή οι εργάτες των αργαλειών στην Αγγλία, που επιτέθηκαν είτε στα σπίτια των ιδιοκτητών των βιομηχανικών υφαντουργίων, είτε στις ίδιες τις μηχανές.

[9] Βλέπε στο βιβλίο μας «Ο Σύγχρονος Κοινοτισμός» (εκδόσεις των συναδέλφων 2015) σελ. 20-23.

[10] Ο Μαρξ διατύπωσε την άποψη ότι «η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων», κάποια στιγμή, όταν τις «φρενάρουν» οι παραγωγικές-κοινωνικές σχέσεις, οδηγούν και στην αλλαγή των κοινωνικών σχέσεων στον κοινωνικό σχηματισμό. Βέβαια έγραψε επίσης ότι «η ταξική πάλη είναι η μαμή της ιστορίας» και οδηγεί σε κοινωνικές αλλαγές. Οι επίγονοι του Μαρξ διαφωνούν βέβαια στη βάση της απάντησης που δίνουν στο ερώτημα: είναι η «ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων ο κινητήρας της ιστορίας ή η ταξική πάλη»;

[11] «Στη Διάσκεψη Κορυφής της Παγκόσμιας Κυβέρνησης στο Ντουμπάι, ο διευθύνων σύμβουλος της Tesla και της SpaceX, Elon Musk, τόνισε ότι οι άνθρωποι θα πρέπει να γίνουν cyborgs για να μπορούν να ενταχθούν σε μια εποχή τεχνητής νοημοσύνης. Το σάιμποργκ, (λατινικά «cyborg, cyberneticus organismus») είναι αυτοματοποιημένος τεχνητός οργανισμός ο οποίος ενισχύει ή διευρύνει τις δυνατότητές του χρησιμοποιώντας τεχνολογικά μέσα. Συχνά διαθέτει ένα συνδυασμό οργανικών (ζωτικών) και μηχανικών (συνθετικών) μερών σώματος …
Ο Elon Musk δήλωσε μάλιστα ότι ο συνδυασμός της βιολογικής και της μηχανικής νοημοσύνης θα ήταν απαραίτητος για να διασφαλίσουμε ότι θα παραμείνουμε «οικονομικά πολύτιμοι»».( http://tvxs.gr/news/sci-tech/i-ekpaideysi-toy-matrix-kai-ta-ithika-dilimmata).

[12] Περισσότερα για τον σάιμποργκ και τον «μετάνθρωπο» στο: http://www.topikopoiisi.eu/902rhothetarhoalpha/h-a-a-t-m

[13] Παράλληλα τα πιο προωθημένα (για μας τα πιο αρρωστημένα) τμήματα των ελίτ επιδιώκουν και προσδοκούν στο άμεσο μέλλον μια ανθρώπινη εξέλιξη που θα στηριχθεί στη διεύρυνση των πνευματικών και σωματικών δυνατοτήτων του ανθρώπου, η οποία θα επιτευχθεί από 3 συγκλίνουσες διαδικασίες :  α) Η πρώτη έχει να κάνει με τη βιοτεχνολογία και γενετική μηχανική. Με την επανασχεδίαση των γενετικών οδηγιών του κώδικα (DNA), θα επιδιωχθεί το βέλτιστο για κάθε άτομο του είδους(νέα «ευγονική»). β) Η δεύτερη διαδικασία έχει να κάνει με την «τεχνητή νοημοσύνη» και την «ανθρωποποίηση» της μηχανής και έχει σαν στόχο το σκεπτόμενο ρομπότ. 3) Η τρίτη διαδικασία αφορά στη «μηχανοποίηση» του ανθρώπου, μέσω ενίσχυσης των φυσικών και διανοητικών του ικανοτήτων (προσθετική τεχνολογία-τεχνητά ανθρώπινα μέλη – όργανα, μικροσυσκευές στο ανθρώπινο σώμα που θα κυκλοφορούν με το αίμα και θα διορθώνουν βλάβες, μικροτσίπ και εμφυτεύματα στον εγκέφαλο, αισθητήρες συνδεμένοι με τα αισθητήρια νεύρα κ.λπ.). Το αποτέλεσμα της σύνθεσης αυτών των διαδικασιών θα είναι ο λεγόμενος «επαυξημένος άνθρωπος»[2], το «κύβοργον» (cyborg) που σε σύνδεση με τον κυβερνοχώρο θα είναι μια οντότητα με μεγαλύτερη νοημοσύνη από τον σημερινό άνθρωπο. Αυτή η οντότητα θα αναλάβει να καθοδηγήσει την παραπέρα αυτοεξέλιξή του σε «μετάνθρωπο». Ένα σενάριο τρόμου.
(Βλέπε: https://tvxs.gr/news/egrapsan-eipan/zoyme-se-enan-planiti-me-peperasmenoys-poroys-kai-dynatotites)

[14] Το ομόσπονδο κρατίδιο της Βόρειας Ρηνανίας Βετσφαλίας στο οποίο ανήκε η συγκεκριμένη έκταση δεν την αξιοποιούσε, γιατί περίμενε να ανέβουν και άλλο οι τιμές της γης και να βρει επενδυτές για την οικοδόμησή της. Κάποιοι όμως πολίτες σύστησαν την πρωτοβουλία «Neuland» και έκτοτε καλλιεργήθηκε η έκταση χωρισμένη σε τεμάχια, είτε ατομικά είτε συλλογικά. Με 2 ευρώ το μήνα ένα νοικοκυριό ή μια συλλογικότητα, μπορεί να εξασφαλίσει –μέσω καλλιέργειας του τεμαχίου που του διατίθεται από την πρωτοβουλία- τις πατάτες του, τη σαλάτα του, τα φασόλια ή τα λαχανικά του. Μεταξύ των τεμαχίων υπάρχουν μικρές αποθήκες εργαλείων, καθώς και ένα κοινό μεγάλο θερμοκήπιο για τα φυτώρια των καλλιεργούμενων ειδών. Το ιδιαίτερο που αφορά στην πρωτοβουλία είναι η συνύπαρξη προσωπικής και συλλογικής εργασίας. Πρόκειται για μια άλλης ποιότητας αντιμετώπιση της εργασίας καθεαυτής. Κάθε συμμετέχων βιώνει τι μπορεί να καταφέρει ξανά με τα χέρια του. Είναι στην ουσία ένα πολιτικό πρότζεκτ. Ένα παράδειγμα, για το πως άνεργοι, «άχρηστοι» άνθρωποι από μεριά της μισθωτής εργασίας, μπορούν να γίνουν πάλι δημιουργικοί για τον εαυτό τους και για τους γύρω τους. Μια εναλλακτική στην καφετέρια ή την τηλεόραση. Με τα χρόνια επιτεύχθηκε αύξηση των συμμετεχόντων και της αποδοτικότητας και τώρα υπάρχουν πιο εξειδικευμένες συλλογικότητες. Μία για την βοτανική και την παραγωγή των φυτωρίων από σπόρια για τις προγραμματισμένες καλλιέργειες, άλλη για την παραγωγή φυσικού λιπάσματος-κομπόστ, άλλη για μελισσοκομία κ.λπ. 

[15] Για παράδειγμα: στην παραγωγή της ενεργειακής αυτονομίας-αυτάρκειας με ένα ψηφιακά συνδεδεμένο και αυτόματο σύστημα διασυνδεμένων αυτόνομων παραγωγών και διαχειριστών ενέργειας από μκρά, αποκεντρωμένα συστήματα ήπιας τεχνολογίας παραγωγής, αποθήκευσης και διαχείρισης ήπιας ανανεώσιμης ενέργειας.

[16] Για παράδειγμα, η μηχανοκίνητη υποστήριξη των μετακινήσεων και των μεταφορών ανθρώπων, υλικών, αντκειμένων κ.λπ στα πλαίσια αστικών ή υπαίθριων κοινοτήτων με ηλεκτροκίνητα και αθόρυβα οχήματα μικρών αποστάσεων(μέχρι 10 χιλμ;). Ή η διασύνδεση υπαίθρου και πόλης με ενεργοποίηση- πύκνωση-επέκταση του υποβαθμισμένου σήμερα σιδηροδρομικού δικτύου με δυναμική ψηφιακή οργάνωση τακτικών και έκτακτων δρομολογίων, σύμφωνα με τις ψηφιακά συνδυασμένες ανάγκες υπαίθρου και πόλης. Ένα τέτοιο μεταφορικό-επιβατικό δίκτυο διασυνδέσεων κάθε πόλης-κέντρου με τις μικρότερες πόλεις-κοινότητες της εγγύτητας(έως 50 χιλμ;), βαθμιαία θα οδηγήσει και στην εγκατάλειψη του μοντέλου της ιδιωτικής μετακίνησης(«πάω όπου θέλω, όπως θέλω, χωρίς να έχω οπωσδήποτε κάποιο συγκεκριμένο λόγο»), πράγμα που θα είναι υπέρ της βιωσιμότητας των οικοσυστημάτων του πλανήτη.

Το πόσο διαδεδομένη είναι η διαφήμιση για κατανάλωση διάφορων προϊόντων στους δρόμους και τις πλατείες των πόλεών μας, καθώς και στις εθνικές οδούς, οι περισσότεροι από μας το παρατηρούν σε μεγάλο βαθμό ασυνείδητα. Αν κάποιος μιλάει για το θέμα στον κύκλο των  γνωστών του, αντιμετωπίζεται σαν να προέρχεται από άλλο πλανήτη. Τόσο πολύ έχουμε συνηθίσει στην πανταχού παρούσα εμπορική-διαφημιστική δραστηριότητα! Το αντιλαμβανόμαστε ως ένα φυσιολογικό φαινόμενο του δημόσιου χώρου.
Αν όμως κάποιος ασχοληθεί ουσιαστικά με το φαινόμενο, τότε θα αντιληφθεί όλο και περισσότερο, πόσο πιεστικά και ενοχλητικά είναι τα συνεχή διαφημιστικά μηνύματα στα λεωφορεία και τα τρένα, στους τοίχους, σε στάσεις λεωφορείων και σε επιδαπέδιες ή εναέριες πινακίδες. Εν τω μεταξύ, σε ορισμένα μέρη της οποιασδήποτε πόλης, μερικές φορές αισθάνεται κανείς σαν να είναι σε μια διαρκή διαφημιστική εκπομπή τηλεόρασης - με ένα χαλασμένο τηλεχειριστήριο. Γιατί στην τηλεόραση μπορεί κανείς να αλλάξει εκπομπή ή να απενεργοποιήσει τη διαφήμιση, στην πόλη δυστυχώς όχι.

Είναι απαραίτητο να δημιουργηθούν πρωτοβουλίες πολιτών σε κάθε πόλη που θα έχουν ως κύριο μέλημά τους να καταγγείλουν την εμπορευματοποίηση της πόλης και να οδηγήσουν σε μια δημοκρατική απόφαση για τη χρήση του δημόσιου χώρου, ο οποίος χώρος, δεν μπορεί να εξυπηρετεί μόνο τις μεγάλες εταιρείες χρησιμεύοντας ως οθόνη προβολής των διαφημιστικών τους εκστρατειών, αλλά θα πρέπει να χρησιμοποιείται και να σχεδιάζεται από όλους τους πολίτες. Εν κατακλείδι, είναι χώρος που ανήκει στα Κοινά. Είναι χώρος διαβίωσης και όχι ένα εμπόρευμα.
Η πρωτοβουλία πολιτών μπορεί να απαιτήσει από τις τοπικές αρχές τη διενέργεια δημοψηφίσματος για την απαγόρευση της εμπορικής διαφήμισης και να προετοιμάσει νομοσχέδιο, στο οποίο φυσικά να προβλέπονται και χώροι όπου θα επιτρέπεται, σε λίγες μόνο εξαιρετικές περιπτώσεις, όπως π.χ. οι αναγγελίες-διαφημίσεις για εκδηλώσεις που έχουν κοινωνικούς και πολιτιστικούς σκοπούς και σε περιορισμένο αριθμό. Επιπλέον, κάθε κατάστημα θα μπορεί στη δική του πρόσοψη να συνεχίσει να διαφημίζεται, όσο δεν υπερβαίνει το ύψος των 10 μέτρων. Ότι ένα τέτοιο βήμα είναι δυνατό, έχουν ήδη αποδείξει πόλεις όπως το Σάο Πάολο στη Βραζιλία και τη Γκρενόμπλ στη Γαλλία με τις εξωτερικές διαφημιστικές απαγορεύσεις.
Ο αντίκτυπος ενός τέτοιου νόμου στο πρόσωπο της πόλης και στην αντίληψη του δημόσιου χώρου θα ήταν τεράστιος. "Ανυπομονώ για μια πόλη χωρίς διαφήμιση. Χωρίς τις ενοχλητικές, συνεχώς και παντού επιζήμιες προκλήσεις για αγορές, τα συχνά άγευστα ή εξευτελιστικά διαφημιστικά μηνύματα ... Αντ 'αυτού, η θέα στην αρχιτεκτονική, στο πράσινο ή απλά στον ουρανό, θα είναι και πάλι ελεύθερη. Και ο ένας ή ο άλλος θλιβερός τοίχος θα ήταν, χωρίς τη διαφήμιση, μια θαυμάσια επιφάνεια για τέχνη", λένε οι καλλιτέχνες που συμμετέχουν σε μια τέτοια πρωτοβουλία, που δημιουργήθηκε στο Βερολίνο.
Εκτός από μια οπτική απορρύπανση και βελτίωση της εικόνας της πόλης, μια τέτοια απαγόρευση της αστικής διαφήμισης σημαίνει μια αξιοσημείωτη αναβάθμιση του δημόσιου χώρου - ως τόπου συνάντησης, κοινωνικής ζωής και αλληλεγγύης. Θα ήταν ένα σημάδι ότι δεν πρέπει να εμπορευματοποιηθούν όλες οι πλευρές της ζωής και ότι τα δημόσια συλλογικά αγαθά να εκτιμώνται και να προστατεύονται ως τέτοια. Επιπλέον, τα μικρότερα καταστήματα θα προσελκύσουν και πάλι περισσότερη προσοχή – πράγμα το οποίο μπορεί να προωθήσει την τοπική αγορά.
Σε μια τέτοια πρόταση νόμου θα περιλαμβάνονται επίσης κανονισμοί για δημόσιους φορείς, όπως σχολεία, κολέγια και δημόσιες συγκοινωνίες: για παράδειγμα, απαγόρευση της διαφήμισης των κέντρων προσχολικής ημερήσιας φροντίδας και των σχολείων (που μέχρι σήμερα δεν υπάρχει) και σαφείς κανόνες για χορηγίες στα πανεπιστήμια με καθεστώς διαφάνειας. Στόχος αυτών των κανονισμών είναι η προστασία της ουδετερότητας και της ανεξαρτησίας των δημόσιων θεσμών.
Όσοι έχουν ασχοληθεί με τις ψυχολογικές, οικολογικές και κοινωνικές επιπτώσεις της διαφήμισης μπορούν να αναρωτηθούν δικαιολογημένα γιατί δεν έχει απαγορευθεί η διαφήμιση από το αστικό ή υπαίθριο τοπίο - και ίσως και από άλλους χώρους. Εκτός από το γεγονός ότι η διαφήμιση μπορεί να προωθήσει το άγχος και την κατάθλιψη, είναι πάνω απ 'όλα ένα πράγμα: τεράστια κατασπατάληση πόρων. Οι διαφημιστικές πινακίδες χρησιμοποιούν τεράστιες ποσότητες χαρτιού και κόλλας – μόνο και μόνο για να αντικατασταθούν μετά από μερικές ημέρες. Οι ψηφιακές πινακίδες καταναλώνουν πολύ ηλεκτρισμό και συμβάλλουν στη φωτορύπανση. Επιπλέον, ειδικά από την άποψη της αποανάπτυξης, πρέπει να λάβουμε υπόψη και τους ανθρώπινους πόρους, μια μη κοινωνικά αναγκαία εργασία που αξιώνει η διαφήμιση. Πόση σπατάλη ενέργειας και δημιουργικότητας στη συνεχή ανάπτυξη νέων διαφημιστικών εκστρατειών και στην ενθάρρυνση του καταναλωτισμού; Όλοι οι εμπλεκόμενοι εργαζόμενοι θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν την ενέργειά τους με πολύ πιο ουσιαστικό τρόπο!
Αλλά ένα σύστημα που βασίζεται στην «ανάπτυξη», δεν μπορεί να κάνει χωρίς να ξυπνά συνεχώς καινούργιες ανάγκες στους ανθρώπους-καταναλωτές. Και αυτό το κάνει μάλιστα με τέτοιο τρόπο, ώστε να μη κοστίζει επιπλέον στο σύστημα, αφού το κόστος της παραγωγής της διαφήμισης μετακυλύεται στους καταναλωτές μέσω της αύξησης της τιμής του τελικού προϊόντος.
Όποιος είναι κατά του καταναλωτισμού και υπέρ της επάρκειας, θα χρειασθεί να αγωνίζεται διαρκώς ενάντια στον υπερβολικά ισχυρό διαφημιστικό κλάδο - τελικά ένα Σισύφιο καθήκον. Μια απαγόρευση της υπαίθριας διαφήμισης, δεδομένης της ποικιλίας των ευκαιριών διαφήμισης, είναι σίγουρα ένα μικρό βήμα, αλλά πηγαίνει προς τη σωστή κατεύθυνση και στέλνει ένα σημαντικό μήνυμα. Και η συζήτηση σχετικά με αυτό μπορεί να βοηθήσει στην ευαισθητοποίηση περισσότερων ανθρώπων στο ζήτημα της εμπορευματοποίησης της δημόσιας ζωής και της αφήγησης της ανάπτυξης που κρύβεται από πίσω. Το παράδειγμα ξεκίνησε στο Βερολίνο, και αν η πόλη-κρατίδιο είναι η πρώτη ευρωπαϊκή πρωτεύουσα που θα αντιμετωπίσει σοβαρά το πρόβλημα και εισάγει το "δικαίωμα ελευθερίας από τη διαφήμιση", και άλλες πόλεις πιθανότατα να ακολουθήσουν.
Και η Αθήνα ή η Θεσσαλονίκη; Και μάλιστα σε συνθήκες «φτωχοποίησης», άρα και ανάγκης εξοικονόμισης πόρων και προώθησης του αντικαταναλωτισμού; Και η «κυβερνώσα» αριστερά-μαζί με τους πράσινους φυσικά-δε θα μπορούσε προωθήσει την ανάπτυξη μιας αντικαταναλωτικής οικολογικής συνείδησης, μέσα και από ρυθμιστικούς κανόνες ενάντια στην πλύση εγκεφάλου που κάνει η υπερδιαφήμιση παντού, είτε πρόκειται για αστικό τοπίο, είτε για τους δρόμους της επαρχίας και τις εθνικές οδούς, είτε για τις παραλίες μας; Και οι πολίτες; Δεν πρέπει να αναλάβουν πρωτοβουλίες όπως αυτή του Βερολίνου;  

​Ο σημαντικότερος παράγοντας για την κρίση στην ευρωπαϊκή και την ντόπια αριστερά είναι η έλλειψη οράματος. Είναι η δυσφορία που νοιώθουν οι αριστεροί-αναρχικοί από το γεγονός ότι η αριστερά όλων των κατευθύνσεων, έχει χάσει προ πολλού τη δυνατότητα να φαντασθεί έναν καλύτερο κόσμο και έχει παραιτηθεί από τον αγώνα για την επιδίωξή του! Από το γεγονός ότι έχει ουσιαστικά εσωτερικεύσει τον νεοφιλελεύθερο μύθο της μη ύπαρξης εναλλακτικής προς το αναπτυξιακό παραγωγο-καταναλωτικό μοντέλο του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού.  
Για αυτό, η αριστερά –σε όλες τις εκφάνσεις της ακόμα και η ελευθεριακή- δεν είναι πια η ελπιδοφόρα δύναμη του μέλλοντος, δεν μπορεί να γίνει ο οδηγός για την ευζωία των «από κάτω», δεν αποτελεί πηγή ενέργειας για μεγάλες κοινωνικές αλλαγές υπέρ των πολλών. Δεν έχει δική της αφήγηση –πέρα από το αναμασημένο μοντέλο του σοσιαλισμού που επιμένει κάποια κατεύθυνσή της και έχει απορριφθεί από την κοινωνική συνείδηση των σημερινών «από κάτω»-για μια κοινωνία πέρα από τον παγκόσμιο ανταγωνισμό, την απεριόριστη ανάπτυξη, την περιβαλλοντική καταστροφή τόπων, τη διάλυση των τοπικών κοινοτήτων και των τρόπων ζωής τους, την ληστεία των τοπικών πόρων ζωής και των κοινών μέσα από τη μετατροπή τους σε εμπόρευμα.
Προς το παρόν στα προγράμματα των κομμάτων της αριστεράς-κοινοβουλευτικών και εξωκοινοβουλευτικών-η λέξη «ανάπτυξη» είναι μια από κείνες που αναφέρονται περισσότερο. Δεν αμφισβητείται το πρότυπο της καπιταλιστικής ανάπτυξης. Ταυτίζεται με την ιστορικά κληρονομημένη έννοια του μαρξισμού-λενινισμού της «ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων»-την οποία κάνει σε μεγάλο βαθμό ο καπιταλισμός-η οποίες παραγωγικές δυνάμεις κάποια στιγμή -με αλλαγή των παραγωγικών σχέσεων –θα μπουν και στην υπηρεσία των εργαζομένων και θα βελτιώσουν τη ζωή τους, ελαχιστοποιώντας τις κοινωνικές ανισότητες.
Υπάρχουν τα οράματα. Απλώς πρέπει να εκφρασθούν, να συζητηθούν και πάνω απ 'όλα να βιωθούν.
Αναφερόμαστε στις δράσεις της κοινωνίας των πολιτών, στα πλαίσια π.χ. της κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας και των δικτύων της ομότιμης παραγωγής ("peer-to-peer") ή της διαχείρισης των «Κοινών»(Commons), καθώς και στις προσεγγίσεις που βάζει η συζήτηση για την κοινωνική και ατομική συνείδηση. Όλες αυτές οι δραστηριότητες και ιδέες έχουν την προέλευσή τους στην ανάγκη να δημιουργηθεί ένα βιώσιμο μέλλον για όλους τους ανθρώπους μέσα στα οικολογικά όρια του κάθε τόπου και του πλανήτη. Να επισημάνουμε δε ότι πολλές ιδέες και οράματα υπάρχουν ήδη και βιώνονται στα πλαίσια των αντίστοιχων κοινοτήτων ανθρώπων. Ωστόσο, προς το παρόν, αυτά τα συναρπαστικά πειράματα, συχνά, υπάρχουν παράλληλα και δίπλα-δίπλα, χωρίς να το γνωρίζουν και μη έχοντας τη δυνατότητα να μαθαίνουν το ένα από το άλλο. Εκείνο που βιώνουν παντού είναι ότι οι κυρίαρχες πολιτικές όχι μόνο δεν τα προωθούν, αλλά αντίθετα τα εμποδίζουν να ξεδιπλωθούν, σύμφωνα με τη δυναμική τους. Αυτές τις πολιτικές καλείται η «κυβερνώσα» και μη αριστερά να ανατρέψει, αν θέλει να είναι μέρος του μέλλοντος.
Ειδικά η «κυβερνώσα»-όπως αρέσκεται να ονομάζεται-αριστερά στην Ελλάδα, δεν μπορεί να είχε σαν στόχο, αυτό που αποδείχθηκε πολύ γρήγορα: συμβολή της κυβέρνησης Τσίπρα στην πρακτική επιβολή της ιδέας «ΤΙΝΑ» (There Is No Alternative: Δεν Υπάρχει Εναλλακτική» της Θάτσερ), τόσο αναίμακτα στη χώρα!
Το νέο δίλημμα με το οποίο μας ζητά να πορευτούμε, η «κυβερνώσα» αριστερά μετά το «αριστερό» μνημόνιο λοιπόν, είναι το: Ανάπτυξη ή Στασιμότητα. Κανένα όραμα για το μέλλον. Ανάπτυξη για να επιστρέψουμε στην προ μνημονίων καθημερινότητα ή στασιμότητα στην «μνημονιακή» εποχή! Σαν σύνθημα έχει πλεονέκτημα υπέρ της διατήρησής της στην κυβέρνηση, γιατί κανείς δεν είναι υπέρ της στασιμότητας. Οι περισσότεροι νεοέλληνες είναι αφοσιωμένοι οπαδοί της «Ανάπτυξης», της συνδεδεμένης με την «ευημερία» της ατομικής υπερκατανάλωσης. Στην ουσία δεν διαφέρει με αυτό το μη δίλημμα από τους νεοφιλελεύθερους. Και αυτοί είναι υπέρ της ανάπτυξης και δεν θέλουν τη στασιμότητα. Διαφέρουν στον τρόπο με τον οποίο επιδιώκουν να ξεκινήσει η ανάπτυξη, με διαφορετική σειρά των απαιτούμενων βημάτων:  
Φιλελεύθεροι: Πρώτα ιδιωτική αποταμίευση στις τράπεζες και μετά επενδύσεις των επιχειρήσεων-μέσω δανείων από τις τράπεζες- για νέες θέσεις εργασίας και παραγωγή ανταγωνιστικών στη διεθνή αγορά προϊόντων, με αποτέλεσμα την αύξηση του ΑΕΠ και άρα την ανάπτυξη!(Στουρνάρας).
Κυβερνώσα αριστερά: ώθηση πρώτα της ιδιωτικής κατανάλωσης με νέο χρήμα στην αγορά από τις τράπεζες, κέρδη από τις επιχειρήσεις, επενδύσεις των νέων κερδών σε νέες θέσεις εργασίας με αυξημένες αποδοχές, αύξηση ΑΕΠ, ανάπτυξη! (Τσακαλώτος).
Αλλά αυτά που λέει η θεωρία και των δύο, δεν είναι προφανές ότι θα εξασφαλισθούν τα επόμενα χρόνια στη χώρα: ούτε αφενός, η μαζική ιδιωτική αποταμίευση είναι λογικό να ξεκινήσει τουλάχιστον άμεσα –εκτός αν οι «πατριώτες» επιχειρηματίες φέρουν ξανά πίσω στις ελληνικές τράπεζες τα κεφάλαια που έχουν φυγαδεύσει σε ξένες τράπεζες ή οφ σορ εταιρείες τους- ούτε αφετέρου, μπορούμε να αναμένουμε αύξηση της κατανάλωσης, αφού θα υπάρξουν και τα επόμενα χρόνια μεγάλες περικοπές και στις συντάξεις, αλλά και στα χαμηλά εισοδήματα από τη μείωση του αφορολόγητου, όσο και αν ελπίζει σε ξένες επενδύσεις τύπου Ελντοράντο στην Χαλκιδική, οι οποίες αντίθετα θα μειώσουν το τοπικό εισόδημα από άλλες δραστηριότητες που καταστρέφουν. Άρα «ανάπτυξη» όπως την εννοούν και οι δύο πλευρές, δεν πρόκειται να έρθει. Η πολυπληθής ελληνική μεσαία τάξη-αυτή που αναδεικνύει και τις κυβερνήσεις με τους ψήφους της-δεν θα πρέπει να περιμένει ότι θα επωφεληθεί και θα επιστρέψει στο προ κρίσης καταναλωτικό μοντέλο.
Αλλά και γενικότερα και εκτός Ελλάδας: Είναι σαφές ότι η οικονομική «ανάπτυξη» και η με κάθε κόστος μεγέθυνση έχει επικρατήσει σαν ο «ουκ άνευ» στόχος σε παγκόσμιο επίπεδο, αλλά εξίσου σαφές είναι ότι υπάρχουν τα οικολογικά όρια που βάζουν οι δυνατότητες των οικοσυστημάτων και του πλανήτη. Η πραγματική οικονομία δεν μπορεί να διογκωθεί πλέον και το μόνο που «φουσκώνει» είναι η χρηματοπιστωτική οικονομία και οι αντίστοιχοι δείκτες της. Εξάλλου, για την αριστερά, θα  πρέπει να βρεθούν και τρόποι για τον εκδημοκρατισμό μιας οικονομικής σφαίρας, που έχει πάει στα ύψη τις κοινωνικές ανισότητες[1]. Και όπου η πίτα δεν μεγαλώνει, όπως θα συμβεί ούτως ή άλλως και σύντομα στον παγκόσμιο Βορρά, η κοινωνική δικαιοσύνη πρέπει να επιτευχθεί μέσω της ανακατανομής των πόρων διαβίωσης. Το ίδιο θα χρειασθεί να συμβεί και στις σχέσεις Βορρά-Νότου, με πολιτικές ευζωίας που να βασίζονται σε μια παγκόσμια αναδιανομή.
Αν μιλάμε για μια κοινωνία μετακαπιταλιστική, δεν μπορούμε παρά να αναφερόμαστε σε μια «μεταναπτυξιακή» κοινωνία, με την έννοια ότι θα πρέπει να επιτύχει έναν περιεκτικό, διαγενεαλογικό και ενδογενώς δίκαιο και οικολογικό τρόπο ζωής. Αυτό θα είναι δυνατό, αν καταφέρουμε να συνδέσουμε αυτές τις δύο συζητήσεις μεταξύ τους: αυτήν της έλλειψης οράματος της πολιτικής αριστεράς και της αναγκαιότητας ενός αγώνα για τη διαμόρφωση μιας εναλλακτικής αφήγησης έναντι του παντοδύναμου οικονομισμού. Αυτές οι δύο συζητήσεις -μέσω της σύνδεσής τους -  έχουν τη δυναμική να δημιουργήσουν έναν ούριο άνεμο για τις προοπτικές μιας μετα-καπιταλιστικής κοινωνίας. Η μια κυρίως για το περιεχόμενο, και η άλλη, ειδικά, για το πώς τα συμπεράσματά της θα μπορούσαν να συζητηθούν και να περάσουν πλατιά στην κοινωνία και στην καθημερινότητα των πολιτών. Οι ιδέες, οι συνεργασίες και τα δίκτυα που μπορεί κάποια μέρα να αναδυθούν, θα μπορούσαν να συμβάλουν στο να σκεφθούμε και να πραγματώσουμε ένα μέλλον που να αξίζει να ζήσουν οι μέλλουσες γενιές, με βασικό για τη σημερινή νεολαία σύνθημα: Να περιγράψουμε τα οράματα και να ζήσουμε τις ουτοπίες!


[1] Στην έκθεση της Oxfam, στα πλαίσια του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ στο Νταβός της Ελβετίας για το 2017: Στα χέρια του 1% κατέληξε το 82% του παγκόσμιου πλούτου. 3,5 δισεκατομμύρια άνθρωποι, το φτωχότερο 50% του παγκόσμιου πληθυσμού, κατέχουν όσο οι 62 πλουσιότεροι, αυτού του πλανήτη. 

​

1. Οι δομές της

Ξεκινούν από το ξεπέρασμα της πυρηνικής οικογένειας και τη δημιουργία «διευρυμένων» οικογενειών(όχι γενετικής συγγένειας, αλλά ιδεολογικής συγγένειας και με όλες τις ηλικίες- η τρίτη ηλικία μπορεί να είναι πολύ χρήσιμη , η επιβίωσή της αδύνατη στο μέλλον από ένα καταρρέον συνταξιοδοτικό σύστημα), κύτταρα των μελλοντικών χωρικών κοινοτήτων-δήμων. Το κοινό χαρακτηριστικό τους το «κοινό ταμείο».
Συνεχίζουν με την επανασύσταση των χωρικών κοινοτήτων και μικρών δήμων, με το χωρισμό των πόλεων σε δήμους κάτω π.χ. των 50. 000 κατοίκων που συστήνουν αστικές κοινότητες με βάση τις γειτονιές που δεν ξεπερνούν π.χ. τους 1000 κατοίκους. 
Στη συνέχεια συστήνονται περιφέρειες στη βάση της έννοιας της "Βιοπεριφέρειας"(το πολύ μέχρι 1.000.000 κατοίκους). Δηλαδή μιας περιφέρειας που εξασφαλίζει την αρμονική ενότητα ενός τόπου (φυσικού οικοσυστήματος), της κοινότητας των ανθρώπων που τον κατοικούν και του συνόλου των παραγωγικών τους δραστηριοτήτων. Η εγγύτητα θα είναι καθοριστική στην διαχείριση των εισροών και των εκροών των παραγωγικών μονάδων, των ανταλλαγών μεταξύ τους, όπως και με τους καταναλωτές. 


Όσον αφορά στην οικονομία της θα πρόκειται για μια οικονομία εγγύτητας με αυτοδιεύθυνση στους χώρους εργασίας. Ομάδες παραγωγών, συνεταιριστικές-συνεργατικές δομές εργασίας με προϊόντα που διατίθενται στα πλαίσια δομών παραγωγωαναλωτών για απευθείας διακίνηση χωρίς μεσάζοντες, συνεταιριστικά-συνεργατικά μικρά μαγαζιά, δίκτυα διανομής και ανταλλαγής προϊόντων-υπηρεσιών με τοπικά νομίσματα κ.λπ.
Θα χρειασθεί χιλιάδες γεωργών -αγροτικών κοινοτήτων να επιστρέφουν στο έδαφος χιλιάδες τόνους οργανικής ουσίας/ χρόνο(συμβάλλοντας έτσι στην αποκατάσταση του αποσταθεροποιημένου κλίματος, που ο παγκόσμιος καπιταλισμός -αν συνεχίσει έτσι- θα προκαλέσει εκτός των άλλων και κλιματική καταστροφή με αποτέλεσμα να θέσει σε κίνδυνο την ίδια την επιβίωση της ανθρωπότητας, αφού δεν θα είναι δυνατή ακόμα και η οποιαδήποτε οικονομική δραστηριότητα), παράγοντας ταυτόχρονα υγιεινότερα και φθηνότερα προϊόντα διατροφής. 
Θα χρειασθεί να κάνουμε εξοικονόμιση και αυτοπαραγωγή ενέργειας από ΑΠΕ εγκαθιστώντας στις στέγες, στα υπόστεγα, στις αποθήκες, στα σπίτια κ.λπ. μικρά αποκεντρωμένα συστήματα, βοηθώντας στην αποκεντρωμένη παραγωγή και διανομή της ενέργειας. Απαιτώντας ταυτόχρονα την κοινωνικοποίησή της, με δημοτικοποίηση της παραγωγής -διανομής ενέργειας. Για παράδειγμα τα δίκτυα Μέσης και Χαμηλής Τάσης (ΜΤ-ΧΤ) να πάνε στους δήμους και τα Υψηλής Τάσης(ΥΤ) στις περιφέρειες και όχι στους ιδιώτες κεφαλαιούχους που απαιτεί η τρόικα και η κυβέρνηση.
Η αυτοδιεύθυνση-αυτοδιακυβέρνηση θα είναι το κύριο χαρακτηριστικό και των κοινωνικών χώρων-δομών. Η άμεση δημοκρατία θα είναι θεσμοθετημένη σε όλους αυτούς τους χώρους. 
Η μη κυριαρχία των αγορών, ο αντικαταναλωτισμός, η χειραφετιτική παιδεία, η αντιιεραρχία και η εγγύτητα και ανανεωσιμότητα των πόρων, της εργασίας και των ανταλλαγών καθώς και η επανάκτηση-επαναχρησιμοποίηση μαζί με τον σεβασμό στη βιοποικιλότητα θα είναι και εχέγγυα για ισορροποιημένη ένταξη της κοινωνίας στη Βιόσφαιρα και το περιβάλλον. Έτσι θα είναι μια οικολογική κατά βάση κοινωνία.

2. Ειδικότερα: Η Άμεση δημοκρατία στις Τοπικές Κοινωνίες
Η χωρική κοινότητα και η πόλη δεν είναι μόνο ο λειτουργικός τόπος της καθημερινής ζωής και διαμονής. Είναι ταυτόχρονα και ένα πολιτικό σώμα πολιτών που αποφασίζει για τα μικρά και τα μεγάλα προβλήματα που τους απασχολούν. Εδώ έχει λοιπόν εφαρμογή αυτό που πρέπει να εκφράζει με την κυριολεκτική σημασία της η λέξη πολιτική(και όχι με την τρέχουσα έννοια της διαχείρισης των πραγμάτων του κράτους-πολιτείας). Εδώ η γενική έννοια της κοινωνίας μπορεί να πάρει μια πιο συγκεκριμένη μορφή. Αυτή της τοπικής κοινωνίας, της κοινωνίας των πολιτών με την αρχαιοελληνική έννοια του όρου. Των ενεργών και συμμετεχόντων σε συνελεύσεις πολιτών, που προσπαθούν να δημιουργήσουν μια δημόσια σφαίρα στην οποία να υπάρχει μια ορθολογική , δημιουργική και ηθική αλληλεπίδραση μεταξύ τους. Να δημιουργήσουν ένα δήμο των πολιτών και όχι του δημοτικού συμβουλίου, των συνοικιακών και δημοτικών συνελεύσεων και όχι της δημαρχίας και αντιδημαρχίας, τη ομοσπονδιακής ένωσης των δήμων σε περιφέρεια και όχι του πάλε ποτέ νομάρχη ή του σημερινού αντιπεριφεριάρχη και περιφερειάρχη. Θα στηριχθεί βασικά σε γενικές συνελεύσεις, θεματικές συνελεύσεις και φόρα, συμβούλια όπως πολιτισμού, υγείας, πρόνοιας και κοινωνικής προστασίας, προστασίας περιβάλλοντος και ενεργειακού εφοδιασμού στη βάση εναλλακτικών μορφών ενέργειας, εξάλειψης των κοινωνικών διακρίσεων, νεολαίας κ.λ.π. Θα στηριχθεί στην έννοια του συλλογικού πολίτη και του ανακλητού εκπροσώπου.
Για να επανέλθουν οι σημερινοί εξατομικευμένοι και απογοητευμένοι πολίτες-που απέχουν πολύ σήμερα από τον ανθρωπολογικό τύπο της άμεσης δημοκρατίας- στη δημόσια σφαίρα, θα πρέπει να πεισθούν ότι αυτό θα έχει πρακτικό αποτέλεσμα στη καθημερινή τους ζωή. Να πεισθούν ότι η συμμετοχή τους θα συμβάλει σε αποφάσεις, που η υλοποίησή τους αφορά άμεσα και τώρα και όχι κάπου στο μακρινό μέλλον. Να πεισθούν και οι απλοί -και όχι μόνο οι ενεργοί- πολίτες ότι κάτι τέτοιο είναι στα μέτρα τους, ανεξάρτητα από ποιόν κοινωνικό ή πολιτικό χώρο επηρεάζονται. Το κλειδί για αυτό θα είναι ο συμμετοχικός προϋπολογισμός και προγραμματισμός[1], ο οποίος θα διαμορφώνεται με βάση τις προτεραιότητες που θέτουν οι συνελεύσεις των κοινοτικών διαμερισμάτων και των γειτονιών των πόλεων, τη δικαιοσύνη, τους τοπικούς πόρους και το μικρότερο οικολογικό αποτύπωμα. Αυτές οι συνελεύσεις επιλέγουν εκπροσώπους(ανάλογα με τον αριθμό των συμμετεχόντων)για τον προϋπολογισμό και με βάση τις προτάσεις των συνελεύσεων και τις προτάσεις, μελέτες και πόρους της δημαρχίας, αποφασίζουν σε συνέλευσή τους για το τι θα προτείνουν να υλοποιηθεί τελικά στην επόμενη περίοδο(π.χ ενός έτους). Η ίδια διαδικασία μπορεί να επαναληφθεί και για αποφάσεις που αφορούν στα έσοδα, έξοδα και επενδύσεις του κάθε δήμου, δηλαδή τον προγραμματισμό του. Έτσι σιγά-σιγά θα πείθονται όλο και περισσότεροι να συμμετέχουν, γιατί θα το βλέπουν πρακτικά ότι από αντικείμενο διαχείρισης της πολιτικής, που ήταν μέχρι τώρα, θα μετατραπούν σε υποκείμενα διαμόρφωσης των συνθηκών ζωής τους και άρα θα αξίζει τον κόπο να συμμετάσχουν.
Στη διεκδίκηση της θεσμοθέτησης της παραπάνω διαδικασίας στους υπάρχοντες δήμους, μπορούν να βοηθήσουν ανάλογες Τοπικές Κινήσεις Πολιτών με τα χαρακτηριστικά της «δημοκρατίας εν δράσει». Τη πρώτη «μαγιά» μιας τέτοιας Κίνησης μπορούν να αποτελέσουν πολίτες της τοπικής κοινωνίας, που ήδη συμμετέχουν σε διάφορα κοινωνικά, οικολογικά και πολιτικά κινήματα και που συνήθως δεν έχουν κομματικές εξαρτήσεις. Είναι αυτοί που έχουν ονομασθεί γενικά «ενεργοί πολίτες» ή «ακτιβιστές» για την επίλυση διάφορων θεματικών προβλημάτων καθώς και μέλη του αντιπαγκοσμιοποιητικού κινήματος των τελευταίων χρόνων. Είναι αξιόλογοι άνθρωποι-μέχρι τώρα αποστασιοποιημένοι- αλλά προερχόμενοι από τους ιστορικούς ιδεολογικούς χώρους του σοσιαλιστικού, αναρχικού, ελευθεριακού κομμουνισμού, της αυτονομίας και της κοινωνικής-πολιτικής οικολογίας. Αυτή η πρώτη «μαγιά» που αναλαμβάνει τη πρωτοβουλία, δεν περιχαρακώνεται. Φροντίζει να πλαισιωθεί, όπως αναφέρθηκε πιο πάνω, από απλούς πολίτες που θα αποφασίσουν ότι δεν πάει άλλο και δεν έχουν να περιμένουν τίποτα από κανένα μηχανισμό ή «πεφωτισμένη» προσωπικότητα. Στη συνέχεια φροντίζουν όλοι μαζί να πετύχουν μεταξύ τους καταρχήν μια συναίνεση σε ένα πρόγραμμα τοπικής παρέμβασης. Αυτό θα πάρει την τελική του μορφή, όταν μια τέτοια Κίνηση ψηφισθεί και αναλάβει τον δήμο ή την περιφέρεια για να εφαρμόσει, να υλοποιήσει και να θεσμοθετήσει στα πλαίσια του δήμου και της περιφέρειας ένα πρόγραμμα Άμεσης Δημοκρατίας που να έχει τα χαρακτηριστικά που περίπου περιγράφουμε στη συνέχεια.
Η Κοινότητα, είτε αυτή βρίσκεται στην ύπαιθρο χώρα είτε σε γειτονιά μιας πόλης, θα είναι το βασικό κύτταρο των θεσμών της Άμεσης Δημοκρατίας που επιδιώκει ένα ανάλογο κίνημα στην Τοπική Αυτοδιοίκηση(Τ.Α).
Άμεση δημοκρατία στο πολιτικό επίπεδο:

• Συνελεύσεις πολιτών σε κοινοτικό τοπικό επίπεδο (κοινότητα: είτε γεωγραφική, είτε γειτονιά πόλεων)
• Συνελεύσεις εντολοδόχων(ανακλητών-εκ περιτροπής) σε δημοτικό-περιφερειακό και επίπεδο χώρας. Θα πρόκειται για μια ομοσπονδιακή –συνομοσπονδιακή μορφή σύνδεσης, ώστε να δημιουργηθεί μια κοινωνία της κοινότητας των κοινοτήτων
• Αποφάσεις στη βάση δημοκρατικού ορθολογισμού(απαρτίες, ειδικές απαρτίες, πλειοψηφίες, ειδικές πλειοψηφίες κ.λ.π)

Άμεση δημοκρατία στο οικονομικό επίπεδο:

• Κοινοκτημοσύνη-δημοτική ιδιοκτησία, συλλογικός έλεγχος
• Αχρήματη ικανοποίηση βασικών-βιοτικών αναγκών(τροφή, στέγη, υγεία-περιβάλλον, εκπαίδευση) με ένα μίνιμουμ εργασίας.
• Ελευθερία επιλογής για τις μη βασικές ανάγκες με επιπλέον εργασία και „τεχνητή“ αγορά .
• Αυτοδυναμία του δήμου(όχι οπωσδήποτε αυτάρκεια, αλλά στήριξη κύρια στους δημοτικούς πόρους-δίκαιη ανταλλαγή μεταξύ αυτοδύναμων δήμων- συνομοσπονδιακή κατανομή αγαθών-υπηρεσιών κ.λ.π)
• Δημοκρατικός σχεδιασμός παραγωγής-κατανομής μέσω συνεχούς ανατροφοδότησης πληροφοριών μεταξύ δημοτικών συνελεύσεων-συνελεύσεων χώρων εργασίας.
• Ομοσπονδιακά πλάνα για τομέα βασικών αναγκών-δημοτικά πλάνα για τομέα ιδιαίτερων μη βασικών αναγκών

Άμεση δημοκρατία στο κοινωνικό επίπεδο:

• Αυτοδιεύθυνση στους χώρους εργασίας, νοικοκυριού, εκπαίδευσης, πολιτισμού.
• Ισοκατανομή ελεύθερου χρόνου
• Ενσωμάτωση του νοικοκυριού στις βασικές ανάγκες κ.λ.π.
• Οικοκοινότητες[2] και διευρυμένες οικογένειες[3] πλάι σε φυλετικές οικογένειες.

Αυτή η διαδικασία υλοποίησης και θεσμοθέτησης δομών άμεσης δημοκρατίας θα οδηγούσε, όχι μόνο μακροπρόθεσμα αλλά και μεσοπρόθεσμα, στο να αλλάξει ο συσχετισμός δυνάμεων στους θεσμούς της Τ.Α. Όταν γίνει αυτό σε αρκετούς δήμους, τότε θα είναι δυνατόν να τεθεί επί τάπητος το ζήτημα ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου και η έκφρασή του σε ένα νέο σύνταγμα που δε θα στηρίζεται στην κοινοβουλευτική δημοκρατία και το σημερινό κομματικό σύστημα, αλλά σε όσο γίνεται πιο αμεσοδημοκρατικούς θεσμούς, με τη μορφή της ομοσπονδίας δήμων και συνομοσπονδίας των περιφερειών-Ομοσπονδιακής Κοινοπολιτείας.
Σε μια τέτοια Ομοσπονδιακή Κοινοπολιτεία, οι κοινότητες της υπαίθρου θα πρέπει να έχουν την αυτονομία τους και να λειτουργούν με γενικές συνελεύσεις και το εκλεγόμενο κάθε φορά ανακλητό Συμβούλιο Κοινότητας(Σ.Κ.).
 Μέχρι και 10 τέτοιες κοινότητες μπορούν π.χ. να αποτελούν έναν ιδιαίτερο δήμο, όπου μετά από σε δεύτερο επίπεδο συνέλευση των μελών των Σ.Κ. αποφασίζεται ο τρόπος επίλυσης και η προτεραιότητα των προβλημάτων και ο συμμετοχικός προγραμματισμός και προϋπολογισμός του Δήμου, γίνεται κοινωνικός έλεγχος και εκλέγεται το συμβούλιο του αντίστοιχου Δήμου(Σ.Δ.), για να εκφράζει το Δήμο στο τρίτο επίπεδο, στη συνέλευση της Χωρικής Ενότητας(Χ.Ε).
Στα πλαίσια μιας τέτοιας Χ.Ε. μια πόλη αυτοοργανώνεται ως εξής: τα νοικοκυριά ενός δρόμου μπορούν να συστήσουν μια κοινότητα(1000 ή 2000 κατοίκων), που λειτουργεί με συνέλευση μελών- κάθε φορά ενός-των νοικοκυριών και ασχολείται με όλα τα προβλήματά τους τα οποία βάζει σε μια προτεραιότητα για επίλυση, είτε εκ των ιδίων πόρων της κοινότητας, είτε με προώθησή τους προς την συνοικία και εκλέγει το Σ.Κ. Όλες οι κοινότητες μιας γειτονιάς συμμετέχουν στη συνέλευση γειτονιάς(Σ.Γ.) με τα Σ.Κ. και εκλέγουν το Συνοικιακό Συμβούλιο(Σ.Σ.). Όλα τα Σ.Σ. συμμετέχουν στη συνέλευση του Δήμου της πόλης για τον συμμετοχικό προγραμματισμό-προϋπολογισμό και τον κοινωνικό έλεγχο και εκλέγουν το Σ.Δ.


Οι μεγάλες πόλεις χωρίζονται σε περισσότερους δήμους, ανάλογα με τον πληθυσμό (μπορούμε να επιλέξουμε για παράδειγμα δήμους των 50.000 κατοίκων). Στις μεγάλες λοιπόν πόλεις μπορεί να δημιουργηθεί και ένα τέταρτο επίπεδο διαβούλευσης, η Συνέλευση Πόλης(Σ.Π.) που εκλέγει και το Συμβούλιο Πόλης(Σ.Π.) και μαζί με τα συμβούλια των υπαίθριων και των αστικών δήμων συμμετέχουν στη συνέλευση της Χ.Ε. Εδώ παίρνονται αποφάσεις για όλα τα ζητήματα που απασχολούν την Χ.Ε. και εκλέγεται το Συμβούλιο της Χωρικής Ενότητας για τη συμμετοχή στην Ομοσπονδία των Χ.Ε. της επικράτειας.
Στη Συνέλευση της Χ.Ε. συμμετέχουν επίσης και ιδιαίτερες επιτροπές που θα χρειασθεί να γίνουν για κάθε τομέα της οικονομικής και κοινωνικής δραστηριότητας στους δήμους και τις περιφέρειες, όπως για την υγεία, την παιδεία, τη δικαιοσύνη, τη βιοτεχνική- βιομηχανική παραγωγή, τον ενεργειακό εφοδιασμό, το περιβάλλον και την οικολογική ισορροπία, την αυτοάμυνα, την φυλετική ισότητα, τον πολιτισμό, τις μειονότητες κ.λπ.
Αυτή τη δυνατότητα οφείλουμε με θάρρος και επιμονή να διερευνήσουμε. Η χώρα μας είναι ο «ναυαγός» της καπιταλιστικής ανάπτυξης, και ένας ναυαγός τη βροχή δεν τη φοβάται. Η άμεση δημοκρατία μπορεί να ξεκινήσει πάλι από την κοιτίδα που τη γέννησε, όχι μόνο γιατί είμαστε ο «αδύνατος κρίκος» της «ενωμένης Ευρώπης», αλλά γιατί δοκιμάσθηκε χωρίς επιτυχία το τελευταίο προπύργιο του κομματικού συστήματος της ανάθεσης που ήταν η μέχρι τώρα αριστερά και ακόμα δεν πιάσαμε πάτο.

Πραγματικά, η απομυθοποίηση του καπιταλισμού και της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, μπορεί να μας πείσει πιο εύκολα πια, ότι η εκχώρηση της αντιπροσώπευσης και η διαμεσολάβηση από τους επαγγελματίες πολιτικούς των κομμάτων, δεν είναι ο καλύτερος τρόπος διακυβέρνησης. Ότι θα πρέπει να αναλάβουμε οι ίδιοι τη διαμόρφωση των συνθηκών της ζωής μας, προχωρώντας σε δομές αυτοοργάνωσης και αυτοκυβέρνησης[4].
Τα επόμενα χρόνια η ζωή θα γίνει για τους περισσότερους Έλληνες –εκτός της τοπικής ελίτ-σε μεγάλο βαθμό αβίωτη. Είναι γενικά φανερό ότι η πολυπληθής ελληνική μεσαία τάξη περνά σε αυτούς που αποκαλούμε «από κάτω».
Παρόλο το αίσθημα ενοχής, που κυριαρχεί σήμερα στα περισσότερα στρώματα λόγω και της προπαγάνδας του «όλοι μαζί τα φάγαμε», κάποια στιγμή, ιδίως τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα των ανειδίκευτων εργαζομένων και των ανέργων δε θα μπορούν να αποδεχθούν άλλο την εξαθλίωσή τους. Μαζί με κάποια μέχρι τώρα βολεμένα, αλλά «νεόπτωχα» πλέον στρώματα, θα πάψουν να συναινούν στην υπάρχουσα Ε.Ε. Δε θα μπορούν να δεχθούν για τη χώρα τον ρόλο που θα της έχει αναθέσει ο παγκόσμιος καπιταλιστικός καταμερισμός της εργασίας. Σαν χώρας δηλαδή που θα έχει χάσει την αυτάρκεια, θα έχει καταστρέψει το περιβάλλον της και θα έχει γίνει περιοχή φθηνών υπηρεσιών και τουρισμού. Σαν χώρας εξαρτημένης πλήρως από τις εισαγωγές για την ικανοποίηση των βιοτικών αναγκών του πληθυσμού με  δημιουργία ελλειμμάτων και άρα ανάγκης για συνέχιση  της δανειοδότησης από τους «πιστωτές» και της πληρωμής των δανείων από τα σημερινά και αυριανά «υποζύγια». Για να συνεχίζεται η εξάρτησή της για να συνεχίζεται το «πάρτυ» της ντόπιας και διεθνούς κυρίαρχης τάξης.
Αλλά ταυτόχρονα θα καταλάβουν ότι δε μπορούν να γυρίσουν προς τα πίσω, στο προηγούμενο της κρίσης μοντέλο ανάπτυξης που στηριζόταν στον υπερκαταναλωτικό τρόπο ζωής και στο μεγενθυμένο οικολογικό αποτύπωμα. Θα χρειασθεί, μέσα από την όξυνση της κρίσης, να αντιληφθούμε όλοι ότι είναι ψευδαίσθηση η επιθυμία μας να «ανελιχθούμε» κοινωνικά και να επιδιώξουμε την «ευημερία» μας μέσω της αύξησης του κομματιού της πίτας που μας αναλογεί. Θα χρειασθεί να αντιληφθούμε καθαρά ότι η ευζωία μας δε μπορεί να ταυτισθεί με την ατομική κατανάλωση .
Μπορεί να επιτευχθεί αν επιδιώξουμε την ευζωία μέσω της ανάδειξης άλλων σημαντικών αξιών και προτεραιοτήτων: της αλληλεγγύης, της συνεργασίας, της κοινότητας, της φιλίας, της ελευθερίας, του αυτοκαθορισμού, της κοινωνικής-αλληλέγγυας οικονομίας, της στήριξης στην αφθονία των κοινωνικών-συλλογικών αγαθών μας και στους δίκαια κατανεμημένους περιορισμένους φυσικούς πόρους μας.
Να αντιληφθούμε ότι δε μπορεί να συναινούμε πλέον στον μέχρι τώρα τρόπο ανάπτυξης και διακυβέρνησης που μας οδήγησε εδώ.
Ένα κοινωνικό κίνημα, που θα ξεκινήσει από την «άμυνα»: δεν «πληρώνουμε τα χρέη τους», «δε πουλάμε τα κοινωνικά και δημόσια αγαθά μας, ούτε το περιβάλλον μας», «δε χρειαζόμαστε τα λεφτά τους» κ.λπ., θα πρέπει να προχωρήσει επιθετικά στη δημιουργία εναλλακτικών μορφών ατομικής και κοινωνικής ύπαρξης. Να διαμορφώσει και να βάλει σε εφαρμογή ένα πρόγραμμα από τα κάτω, για τους «από κάτω», που θα δίνει λύσεις στην καθημερινότητά τους, αποτινάζοντας από πάνω τους το καθεστώς της αποικίας χρέους, στο οποίο βρίσκεται η χώρα, αλλά θα αλλάζει και την κυρίαρχη ατομική και κοινωνική συνείδηση του ατομικισμού που έχει διαμορφώσει τον κυρίαρχο σημερινό ανθρωπολογικό τύπο  της ελληνικής κοινωνίας, ανεξάρτητα της ταξικής του προέλευσης.

Όσες κοινωνικές και πολιτικές οργανώσεις  θα θέλουν να βοηθήσουν σε αυτό, θα χρειασθεί να  ρίξουν το βάρος τους, όχι στις εκλογές, αλλά στην αυτοοργάνωση των πολιτών, ώστε να αναβιώσει το κοινοτικό πνεύμα.  Για να ξεπεράσουμε όχι μόνο την κρίση, αλλά και για να αποχαιρετήσουμε τον καπιταλισμό που μας οδηγεί στη βαρβαρότητα και την οικο-καταστροφή.
 Θα χρειασθεί να στηριχθούμε στις κοινότητες κάθε είδους που υπάρχουν σήμερα- αστικές ή της υπαίθρου, αλλά και επαγγελματικές, κοινωνικής ή συνεργατικής οικονομίας, τις κοινότητες ενδιαφερόντων ή του διαδικτύου(ομότιμης παραγωγής, κοινότητες «κοινής χρήσης» κατοικιών, αυτοκινήτων κ.λπ) -σαν κύτταρα της νέας κοινωνίας που θα επιδιώξουμε.
Εφαλτήρας για την οικονομία μπορεί να γίνει ο αγροδιατροφικός τομέας, ο τομέας ένδυσης-υπόδησης, ο ενεργειακός τομέας με αιχμή στις ΑΠΕ και τις ήπιες τεχνολογίες καθώς και ο τομέας του ήπιου οικοτουρισμού για δημιουργία επιπλέον τοπικού εισοδήματος
Εφαλτήρας για τη διαμόρφωση αντίστοιχης πολιτικής οι τοπικές  κινήσεις πολιτών που παρεμβαίνοντας στις τοπικές κοινωνίες και συμμετέχοντας στις τοπικές εκλογές θα απαιτήσουν «συμμετοχικούς προϋπολογισμούς» στους δήμους.
Ο ρόλος της Τοπικής Αυτοδιοίκησης θα είναι σημαντικός σε όλη την πορεία μετάβασης προς την κοινωνία της Δημοκρατικής Αυτονομίας.


Η συνολική μας πρόταση:
Να διαμορφωθεί «από τα κάτω» και από τους έλληνες «από κάτω» ένα απαραίτητο ρεαλιστικό και ελκυστικό πρόγραμμα για τη μετάβαση σε μια κοινωνία δημοκρατικής αυτονομίας που θα στηριχθεί:
•       στην οικονομία των βιοτικών αναγκών με στήριξη στα Κοινά, όσον αφορά στο περιεχόμενο,
•       στον συνεργατισμό-συνεταιρισμό όσον αφορά στις σχέσεις παραγωγής,
•       στη συλλογική-κοινοτική-δημοτική ιδιοκτησία όσον αφορά στα μέσα παραγωγής,
•       στην εγγύτητα και τις μικρές αποστάσεις όσον αφορά στο μικρότερο δυνατό οικολογικό αποτύπωμα,
•       στην άμεση δημοκρατία των συνελεύσεων και των ανακλητών εκπροσώπων, όσο αφορά στις διαδικασίες αποφάσεων, πολιτικής θέσμισης και διακυβέρνησης
Τα πρώτα βήματα για μια κοινωνία δημοκρατικής αυτονομίας θα πρέπει να γίνουν με βάση τους δήμους και την χωρική ενότητα:

1. Καταρχήν από ενδιαφερόμενους ενεργούς πολίτες και κινήσεις-πρωτοβουλίες πολιτών που έχουν γνώση του διακυβεύματος, δημιουργούνται σε κάθε περιφέρεια και όπου είναι δυνατό σε κάθε δήμο Συμβούλια ενδογενούς Παραγωγικής Ανασυγκρότητσης
2. Αυτά τα συμβούλια παρεμβαίνοντας στις τοπικές κοινωνίες προσπαθούν να συγκαλέσουν συνελεύσεις πολιτών για την παραγωγική ανασυκρότηση. Από αυτές τις συνελεύσεις σε κάθε δήμο εκλέγονται:  Συμβούλιο Αγροδιατροφικού Τομέα (ΣΑΤ) για την προώθηση της διατροφικής ασφάλειας του τοπικού πληθυσμού και  Συμβούλιο Δημοτικού Τομέα Οικονομίας (ΣΔΤΟ), για τη στήριξη του ιδιαίτερου οικονομικού ρόλου του δήμου που θα αφορά σε όλους τους πολίτες.
3. Το ίδιο θα χρειασθεί να γίνει και για κάθε άλλον τομέα της οικονομικής και κοινωνικής δραστηριότητας-όπως αναφέρθηκε πιο πάνω - στους δήμους και τις περιφέρειες.

Αυτό το Σύστημα Συμβουλίων (ΣΣ), εξελισσόμενο από βαθμίδα σε βαθμίδα, θα αποτελέσει τον πολιτικό κορμό για τη μετάβαση σε μια κοινωνία Δημοκρατικής Αυτονομίας και θα πρέπει να ενεργοποιήσει και να εμπλέξει όσο γίνεται μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού στις διεργασίες του, ώστε το πρόγραμμα μετάβασης που θα αναπτύξει να είναι όσο γίνεται πιο αντιπροσωπευτικό.
Μια τέτοια δομή θα μπορούσε να εκφράσει την άμεση συμβουλιακή κοινωνική και οικολογική δημοκρατία στην Τοπική Αυτοδιοίκηση, έως ότου αυτή η δομή λειτουργώντας για μεγάλο διάστημα σαν δυαδική εξουσία προς το κεντρικό κράτος, μπορέσει να ολοκληρώσει τη διαμόρφωση ενός νέου Κοινωνικού Συμβολαίου και σε μια Συνταγματική Συνέλευση διακυρυχθεί η Δημοκρατική Συνομοσπονδιακή Κοινοπολιτεία σαν νέας μορφής κοινωνική οργάνωση σε επίπεδο ελληνικής επικράτειας.
Μια τέτοια κατεύθυνση προτείνουμε να προωθηθεί και σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ώστε απορρίπτοντας την σημερινή Ευρώπη των Κρατών -Τραπεζιτών να καταλήξουμε στην δημοκρατική Ευρώπη των ομοσπονδιοποιημένων περιφερειών[5].  
 
Για να καταλήξουμε εκεί, θα πρέπει πρώτα στη χώρα:

• Η σημερινή κρίση των δημοσιονομικών χρεών να λυθεί υπέρ της κοινωνίας και όχι για άλλη μια φορά υπέρ των «από πάνω». (Οι ιδιώτες επενδυτές-αγοραστές των κρατικών ομολόγων και οι παγκόσμιοι παίκτες, έπαιξαν και έχασαν. Στο παγκόσμιο καζίνο τους προβλέπονται και οι ζημιές, όχι μόνο τα κέρδη).

• Να  αρνηθούμε τη θέση που έχει σήμερα η χώρα στα πλαίσια του παγκοσμιοποιημένου καπιταλιστικού μοντέλου ανάπτυξης. Επιστροφή σε νόμισμα, που θα είναι μέσο ανταλλαγής και όχι πλουτισμού. Δεν έχει νόημα το δίλημμα ευρώ ή δραχμή, από τη στιγμή που και τα δύο είναι εμπόρευμα και γενούν από χρήμα νέο χρήμα. Απεξάρτηση από το χρήμα εμπόρευμα με εκπαίδευση μέσω δημιουργίας τοπικών νομισμάτων σαν μέσα ανταλλαγών.

• Να μην επιδιώξουμε, ούτε την «επιμήκυνση του χρέους», ούτε τον «λογιστικό προσδιορισμό» του «καλού» και του «κακού» χρέους. Ούτε τα «κουρέματα». Να μη χρειασθούμε άλλες «δόσεις» και δάνεια, αλλά μόνο Σεισάχθεια!
• Αλλά ούτε και να δουλεύουμε περισσότερο για να συνεχίσουμε την υπερκατανάλωση. Να επιδιώξουμε την συλλογική επάρκεια και τον προσωπικό «λιτό βίο» με προσωπική εγκράτεια και με στροφή στην «αποανάπτυξη».
• Με διαμόρφωση γενικότερα μιας στρατηγικής για υπέρβαση του καπιταλιστικού κοινωνικού μας σχηματισμού και για στροφή σε μια αποκεντρωμένη, τοπικοποιημένη, αμεσοδημοκρατική κοινωνία ίσης κατανομής πόρων και εξουσίας, καθώς και του μικρότερου δυνατού οικολογικού αποτυπώματος.

Για όσους έχουν αντιληφθεί καθαρά τις τελευταίες εξελίξεις, δεν μας μένει παρά να διαμορφώσουμε «από τα κάτω» ένα απαραίτητο ρεαλιστικό και ελκυστικό πολιτικό πρόγραμμα για το ξεπέρασμα της σημερινής κατάρρευσης και συγχρόνως για τη μετάβαση σε μια μετακαπιταλιστική κοινωνία.
Δε μας μένει τίποτα άλλο σε αυτή την χώρα, από το να αναζητήσουμε ριζοσπαστικές ως προς την σημερινή κατάσταση λύσεις. Να αναζητήσουμε μια ρεαλιστική ουτοπία, του τύπου που μόνο σκιαγραφήσαμε σε αυτό το κείμενο. Αρκεί να βάλουμε σε κίνηση προς αυτή την κατεύθυνση αναζήτησης, την πλειοψηφία της κοινωνίας. Γιατί μια κοινωνία σε κίνηση μπορεί να εφεύρει και να χαράξει τέτοιους δρόμους, που σήμερα -στην ακινησία της- δε μπορούμε ούτε να φαντασθούμε.
 


[1] Ο οποίος είναι διεκδικήσιμος στα πλαίσια της υπάρχουσας Τοπικής Αυτοδιοίκησης, αρκεί να απαιτηθεί από αποφασισμένες Τοπικές Πρωτοβουλίες Πολιτών που θα το βάλουν σαν στόχο από σήμερα. Και τέτοιες έχουν δημιουργηθεί σε μερικούς τοπικούς δήμους της επικράτειας. 

[2] Βλέπε κείμενό μας στο: http://topikopoiisi.blogspot.de/p/blog-page_8927.html
 

[3] Βλέπε ειδικό κεφάλαιο: Η «ΔΙΕΥΡΥΜΕΝΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ» ΚΑΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ στο βιβλίο μας Ο ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ ΤΗΣ ΑΠΟΑΝΑΠΤΥΞΗΣ-ΤΟΠΙΚΟΠΟΙΗΣΗΣ σελ 78-83.

[4] Σε αυστηρά αντιπροσωπευτικές δημοκρατίες, το καθεστώς έχει διαμορφώσει μία ιδεολογία η οποία παρουσιάζει την πλειοψηφία του πληθυσμού (ψηφοφόρων) ως διανοητικά κατώτερη και ανεκπαίδευτη, με σκοπό να δικαιολογήσει την αντιπροσωπευτική διακυβέρνηση και την ισχύ των λίγων. Δημιουργεί ιδέες και εικόνες οι οποίες φυσικοποιούν την κοινωνικοπολιτική θέση κάποιου στις κατηγορίες των εξουσιαζόμενων «από κάτω» ή της ελίτ. Η υπάρχουσα κοινωνική ανισότητα μεταξύ των κατεστημένων και των αποκλεισμένων δεν γίνεται πλέον αντιληπτή ως κοινωνική κατασκευή, αλλά ως κάτι φυσικό.

[5] Παράδειγμα η Καταλονία: Ένα σημαντικό μέρος του κινήματος ανεξαρτησίας-αυτονομίας της Καταλονίας από το φράγκικο ισπανικό κράτος σήμερα, δεν τάσσεται υπέρ ενός «Εθνικού Καταλανικού κράτους, αλλά όπως και ο Μπακούνιν για τις Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης( https://www.anarkismo.net/article/21871).
Ο Miguel Pérez, ο διεθνής γραμματέας της CNT ( Εθνική Συνομοσπονδία Εργασίας -Confederación Nacional del Trabajo, που είναι η ισπανική συνομοσπονδία αναρχοσυνδικαλιστικών ενώσεων συνδεδεμένη με τον Διεθνή Συνεταιρισμό Εργατών και έχει παίξει πολύ σημαντικό ρόλο στο ισπανικό εργατικό κίνημα συγκεντρώνοντας τις προσπάθειες του σε θέματα όπως η κολεκτιβοποίηση των αγαθών, τα ομοσπονδιακά συστήματα και η αμοιβαία βοήθεια μεταξύ εργατών-αγροτών και κατά την Ισπανική Επανάσταση του 1936-1937 οργάνωσε το πρόγραμμα που εφαρμόστηκε σε μεγάλο βαθμό στην βιομηχανική περιοχή της Καταλονίας και στην αγροτική περιοχή της Αραγωνίας, οι οποίες ελέγχονταν από την CNT και την περίοδο εκείνη έφτανε και ξεπερνούσε τα 2.000.000 μέλη) έχει δηλώσει για παράδειγμα πρόσφατα: «Μην κάνετε κανένα λάθος, ενώ αντιτασσόμαστε σταθερά στην καταστολή από ένα όλο και πιο αυταρχικό κράτος και τους φασίστες συμμάχους του, δεν υποστηρίζουμε καθόλου την εθνικιστική ατζέντα. Όλη αυτή την εβδομάδα υπήρξαν αμέτρητες διαδηλώσεις στην Καταλονία για την υπεράσπιση του σημερινού δημοψηφίσματος, της ανεξαρτησίας, της αυτοδιάθεσης ... πείτε το όπως θέλετε…»  
Οι Επιτροπές Υπεράσπισης της Δημοκρατίας (CDR) φέρνουν τα πάνω κάτω στην Καταλονία(http://www.topikopoiisi.eu/902rhothetarhoalpha/-cdr), ενώ ένα από τα πιο ενδιαφέροντα συνεργατικά πρότζεκτ των τελευταίων χρόνων στην Ευρώπη, η Cooperativa Integral Catalana (CIC), το καταλανικό δίκτυο συνεργατικών και συνεταιριστικών εγχειρημάτων που διαπνέεται από τις αρχές της revolución integral(ολοκληρωμένη επανάσταση), δείχνει τον κοινοτικό τρόπο της οικονομικής κοινωνικής οργάνωσης.
Η Καταλωνία σήμερα, αν δεν επικρατήσουν οι εθνικιστικές καταλάνικες δυνάμεις, θα μπορούσε να διεκδικήσει τον ρόλο μιας περιφέρειας της Ευρώπης των ομοσπονδιοποιημένων περιφερειών.

1. Η επανανοηματοδότηση της καθημερινότητάς μας

Σήμερα στα πλαίσια της συνολικής κρίσης και του "ναυαγίου" του μοντέλου ανάπτυξης που ακολουθήθηκε στη χώρα, θεωρούμε ότι είναι καταρχήν απαραίτητο να δώσουμε νέα νοήματα στη ζωή μας και την καθημερινότητά μας σαν πολίτες της.
Περισσότεροι πολίτες της  βλέπουν ότι είναι αναγκαίο να ξεπερασθεί το παγκοσμιοποιημένο καπιταλιστικό μοντέλο "ανάπτυξης" που μας οδηγεί σε οικονομικές και οικολογικές καταστροφές. Από την άλλη αντιλαμβάνονται όλο και περισσότεροι, ότι για να είναι αυτό δυνατό, θα χρειασθεί ένα σημαντικό μέρος της νεολαίας και των ανέργων των πόλεων να μετεγκατασταθεί με δημιουργικό τρόπο στην περιφέρεια. Για να την αναζωογονήσουν και να στραφούν στην ενδογενή παραγωγική ανασυγκρότηση της χώρας με εφαλτήρα τον αγροδιατροφικό τομέα και την μεταποίηση και όχι μόνο με τις υπηρεσίες και τον υπερδιογκωμένο μέχρι σήμερα τριτογενή τομέα και τον τουρισμό.
Θα χρειασθεί να αγνοήσουμε όλα τα μέχρι τώρα ανυπόστατα για την ευζωία μας κριτήρια, όπως τα χρήματα που κατέχουμε, το ατομικό ή συνολικό ΑΕΠ, τα χρέη κ.λπ., και να νοηματοδοτήσει με νέες έννοιες και αξίες, την καθημερινότητα του "μέσου" πολίτη. Να δημιουργήσουμε μια νέα ατομική και κοινωνική συνείδηση, η οποία συνδέοντας το παλιό με το καινούργιο θα κατανοήσει ότι επιτέλους θα χρειασθεί να αλλάξουμε πορεία και αντί να τρέχουμε σήμερα όλο και πιο γρήγορα και να αντιμετωπίζουμε τα πράγματα επιφανειακά, να πηγαίνουμε πιο αργά και σε βάθος, όπως παλιότερα. Αντί να επιδιώκουμε όλο και περισσότερα, να στραφούμε στην ποιότητα και την επάρκεια, γιατί τα λιγότερα είναι συνήθως αρκετά. Αντί να συμπεριφερόμαστε όλο και πιο ανταγωνιστικά, να αρχίζουμε να συνεργαζόμαστε με αλληλοστήριξη και αλληλεγγύη. Αντί να τα κάνουμε όλα πιο μεγάλα και να ταξιδεύουμε όλο και πιο μακριά, να γλυκοκοιτάξουμε τα πιο μικρά που είναι συνήθως όμορφα, τα πιο κοντινά και τοπικά που μας είναι γνώριμα. Αντί να αγοράζουμε και να χρησιμοποιούμε πράγματα μιας χρήσης και με ημερομηνία λήξης, να προτιμάμε τα πιο γερά και να τα επισκευάζουμε για επανάχρηση, όπως το κάνανε οι παλιότεροι, ίσως από ανάγκη τότε, αλλά από ανάγκη δε θα το κάνουμε και στο μέλλον; Αντί για τα απρόσωπα και ομογενοποιημένα αντικείμενα της μαζικής βιομηχανικής παραγωγής, να αναπτύξουμε τα πιο όμορφα που θα ταιριάζουν στον καθένα χωριστά και προσωπικά, χρηστικά κατασκευάσματα της μεταβιομηχανικής εποχής. Και το πιο βασικό:  Αντί μόνο για όποιον έχει χρήματα να τα εξασφαλίζει μέσω της αγοράς, να διανέμονται πιο δίκαια, για τον καθένα που το έχει ανάγκη, από τον καθένα που μπορεί!
Για να είναι όλα αυτά κατανοητά προτείνουμε τον όρο «ευζωία» (ευ ζωή, καλή ζωή) για να τον ξεχωρίσουμε από τον όρο «ευημερία» (ευ ημέρα, καλή ημέρα) που χρησιμοποιείται σήμερα από όλους σαν στόχος της «ανάπτυξης». Άλλο να περνάς τη μέρα σου καλά, και άλλο να έχεις μια ποιότητα συνολικά σε όλη τη ζωή σου. Άλλο να νομίζεις ότι ήλθες στη ζωή για να τρέχεις, να δουλεύεις όσο γίνεται περισσότερο, να αποκτάς περισσότερα χρήματα για να καταναλώνεις όσο γίνεται περισσότερα αγαθά και υπηρεσίες-εμπορεύματα, θεωρώντας-χωρίς να έχεις το χρόνο να σκεφθείς- ότι «ευημερείς» και άλλο να περιορίζεις τις καταναλωτικές σου ανάγκες υιοθετώντας ένα μοντέλο «εθελούσιας ολιγάρκειας», να καταναλώνεις δηλαδή λιγότερους αλλά επαρκείς πόρους και ενέργεια, ζώντας μια καλύτερη συνολική ζωή, ανακαλύπτοντας την ποιότητα και την αξία χρήσης των προϊόντων και έχοντας επαρκή χρόνο στη διάθεσή σου για αυτοανάπτυξη, αυτοπραγμάτωση και εμβάθυνση στα νοήματα της ζωής.
Κατευθυντήρια γραμμή  για την ευζωία -αξιοβίωτη ζωή προτείνουμε μια σειρά όρους που αρχίζουν όλοι από το γράμμα Ε:

1. Επιβράδυνση στον χρόνο:  Όχι όλο και πιο γρήγορα και επιφανειακά, αλλά πιο αργά και σε βάθος!
2. Εγγύτητα στον χώρο: Όχι όλο και πιο μεγάλα, όλο και πιο μακριά και παγκοσμιοποιημένα, αλλά πιο μικρά, πιο κοντά και τοπικά!
3. Επάρκεια στην ιδιοκτησία, στα μέσα και τους πόρους διαβίωσης: Όχι όλο και περισσότερα, αλλά ποιότητα, επάρκεια, τα λιγότερα είναι συνήθως αρκετά! Όχι μιας χρήσης και με ημερομηνία λήξης, αλλά καλύτερα και πιο γερά! Όχι απρόσωπα και ομογενοποιημένα, αλλά πιο όμορφα και προσωπικά !
4. Ενσυναίσθηση στις διανθρώπινες σχέσεις και στις σχέσεις με τις άλλες μορφές ζωής: Όχι εμπορευματοποίηση και ωφελιμισμός, αλλά αναγνώριση της διαφορετικότητας και συμπάθεια-αλληλοστήριξη!
5. Επαναοικειοποίηση τόπων, Κοινών συλλογικών αγαθών και χρόνου: Όχι καταστροφή τόπων και Κοινών με «ανάπτυξή» τους και αύξηση του εργάσιμου χρόνου, αλλά αποκατάσταση, επανάκτηση, υποστήριξή τους και αύξηση του ελεύθερου προσωπικού χρόνου για αυτοπραγμάτωση-αυτοανάπτυξη!
6. Ευρύτητα στη γνώση και τις δεξιότητες: Όχι εξειδίκευση και προώθηση του μονοδιάστατου οικονομικού ατόμου, αλλά ολιστική πολύπλευρη γνώση και ολοκληρωμένα πρόσωπα!
7. Επανανοηματοδότηση στη συνείδηση και τη ζωή: Όχι όλο και πιο ανταγωνιστικά, αλλά συνεργατικά και αλληλέγγυα! όποιος φροντίζει για όλους, φροντίζει και για τον εαυτό του!

Το παράδοξο του Easterling (Δεκαετία 70: 6000 αντικείμενα ικανοποίηση, αύξηση της κατανάλωσης και του ΑΕΠ όχι αύξηση της ευτυχίας, σήμερα ο μέσος Γερμανός καταναλωτής με την μεγαλύτερη αγοραστική δύναμη στην Ευρώπη κατέχει περίπου 10.000 αντικείμενα και δεν έχει ούτε τον χρόνο να τα χρησιμοποιήσει ούτε τον χώρο να τα αποθηκεύσει, χωρίς να είναι ικανοποιημένος από τη ζωή του αφού τρέχει όλη τη μέρα για να αποκτήσει αυτά τα αντικείμενα)

1. Η επανανοηματοδότηση της κοινωνικοπολιτικής πρακτικής μας

Υπάρχει βάσιμη ελπίδα ότι ο άνθρωπος θα επιλέξει- ή τελικά θα αναγκασθεί- να στραφεί πάλι προς τις δύο «μάνες» που τον έφεραν σαν είδος ως εδώ. Την πρωταρχική μάνα γαία που τον γέννησε και τον τρέφει, και τη δεύτερη μάνα του που είναι η ομάδα, η κοινότητα, η κοινωνία, στα πλαίσια των οποίων μπορεί να εξασφαλίσει όχι μόνο την επιβίωση, αλλά και το ευ ζειν που λέγανε οι αρχαίοι μας, το buen vivir που λένε σήμερα οι ιθαγενείς λαοί.
Η επιστροφή προς αυτές τις δύο μάνες δεν θα είναι προς τα πίσω, αλλά… προς τα εμπρός. Οι κόρες και οι γιοί, τα παιδιά και τα εγγόνια της σημερινής γενιάς των ανθρώπων, θα χρειασθεί, όχι μόνο να παίρνουν από αυτές τις μάνες και να τις εξαντλήσουν, όπως το κάνανε οι μέχρι τώρα γενιές. Θα χρειασθεί να τις φροντίσουν κιόλας, για να μπορούν να πορεύονται μαζί και στο μέλλον. Η ελπίδα μας στηρίζεται ακριβώς εκεί, ότι δηλαδή κάποια στιγμή ο σημερινός homo oeconomicus θα ξαναγίνει ο homo sapiens sapiens, ο «σοφός μοντέρνος άνθρωπος», και θα παραιτηθεί από την επέκταση της κυριαρχίας του σε όλο τον πλανήτη και θα αποφασίσει να ενταχθεί με ισορροπία στο φυσικό και κοινωνικό οικοσύστημα.
Να επιστρέψουμε λοιπόν στον κάθε Τόπο, για να δημιουργήσουμε τον νέο ανθρωπολογικό τύπο που θα βάλει σε κίνηση όλη την κοινωνία, ώστε να βρεθεί σε περίοδο μετάβασης προς έναν μετακαπιταλιστικό πολιτισμό, αφήνοντας πίσω τη δυστοπία του σημερινού κόσμου, που έχει βάλει στόχο «να αυτοκτονήσει με το κουστούμι και το πυρούνι»(Γιάννης Μακριδάκης).
Nα αναβιώσουμε το κοινοτικό πνεύμα για να ξεπεράσουμε όχι μόνο την κρίση, αλλά και για να αποχαιρετήσουμε τον καπιταλισμό.
Η νέα γενιά πρέπει να κάνει γρήγορα για να βρει τις λύσεις για το μέλλον της, όσο είναι καιρός. Να στηριχθεί για παράδειγμα στις γνώσεις και στην εμπειρία των Ζαπατίστας, των οποίων κάποιοι νέοι μορφωμένοι στα πανεπιστήμια των πόλεων, επιστρέφοντας στη ζούγκλα της Λαγκαντόνα στο νότιο Μεξικό, δεν πήγαν πίσω στον πρωτογονισμό, αλλά μαθαίνοντας επί δέκα χρόνια από τον πολιτισμό των παραδοσιακών κοινοτήτων τους, προχώρησαν πολύ πιο μπροστά από οποιοδήποτε άλλο κίνημα. Οργάνωσαν και σε στρατιωτικό επίπεδο την αντίσταση των Εξεγερμένων Αυτόνομων Κοινοτήτων των Ζαπατίστας, αλλά ολοκλήρωσαν και την αυτοκυβέρνησή τους με την κοινωνική και πολιτική τους οργάνωση και τα «συμβούλια καλής διακυβέρνησης». Τόσο μπροστά ώστε να γίνουν παράδειγμα για όλους τους ριζοσπάστες του κόσμου.
Παράδειγμα επίσης αρχίζουν να γίνονται και οι Κούρδοι, ένας άλλος ιστορικός λαός που είναι διασκορπισμένος σε τέσσερα κράτη, την Τουρκία, τη Συρία, το Ιράκ και το Ιράν. Στη συνάντηση του πρώτου Κοινωνικού Φόρουμ της Μεσοποταμίας που έγινε στο Ντιγιαρμπακίρ, το 2009, διατυπώθηκε η νέα ιδέα του κουρδικού απελευθερωτικού κινήματος: Δημοκρατική Αυτονομία και Λαϊκός συνομοσπονδισμός!  Απέρριψαν όλες τις μορφές εθνικισμού, κάνανε γενική κριτική του κράτους, ακόμα και του σοσιαλιστικού, και προτάσσουν πια την αυτονομία των κοινοτήτων τους με άμεση δημοκρατία και αυτοκυβέρνηση, στηριζόμενη στην ισότητα των εθνικών και θρησκευτικών ταυτοτήτων, στην απελευθέρωση των γυναικών και την ισότητα των φύλων, καθώς και στην οικολογική ισορροπία.
Διαβάζοντας τους νέους στόχους τους δεν μπορεί παρά να σκέφθούμε: Να, εδώ έχουμε και ένα κοντινό σε μας παράδειγμα για το πώς μπορεί να επιστρέψει μια κοινωνία …προς τα μπρός! Όχι προς τα πίσω, στον εθνικισμό και το αστικό κράτος, αλλά προς τα μπρος, προς την ανθρώπινη κοινότητα των ισότιμων προσώπων, ενταγμένης με ισορροπία στη φύση και το οικοσύστημα. Και όλα αυτά σε συνθήκες πολέμου και εμπάργκο!
 Τέτοιες δύσκολες συνθήκες οικονομικού πολέμου, έχουν έρθει και έρχονται σιγά σιγά και στην χώρα μας, με τις πολιτικές των μνημονίων από τη μεριά της ευρωπαϊκής και παγκόσμιας ελίτ. Μα τα μνημόνια δεν πετύχανε –χωρίς να το θέλουμε-αποανάπτυξη; Τι είναι η συρρίκνωση κατά 25% του ΑΕΠ της χώρας, αν δεν είναι αποανάπτυξη; Λένε μερικοί κυνικοί!
Απαντάμε: πρώτα -πρώτα το ΑΕΠ μιας χώρας δεν είναι κατάλληλος δείκτης για την ευζωία των κατοίκων της και σήμερα αμφισβητείται αυτό από οικονομολόγους, κυβερνήσεις και διεθνείς οργανισμούς, διότι η προσήλωση στο ΑΕΠ θέτει στο περιθώριο της κοινωνικής συνείδησης το περιβαλλοντικό και κοινωνικό κόστος της ανάπτυξης.
Στη συνέχεια λέμε ότι: αποανάπτυξη κάνεις με συνειδητό σχεδιασμό και όχι με καταστροφή μέσω των μνημονίων!
Η βασική ιδέα της αποανάπτυξης-τοπικοποίησης είναι η αλληλέγγυα, δημοκρατική, κοινωνική και οικολογική οικονομία με χαμηλή κατανάλωση πόρων – και όχι η φτώχεια και η ύφεση με ντιρεκτίβες λιτότητας, συνδυασμένη μάλιστα με καταστροφή του περιβάλλοντος και οικολογική υποβάθμιση που βιώνουν οι άνθρωποι σήμερα στην Ελλάδα.
Την ίδια στιγμή η κρίση έχει και ένα θετικό: Μας αναγκάζει να αναζητήσουμε νέες δυνατότητες και τρόπους ζωής, συνύπαρξης και εργασίας, καθώς και διευρυμένους χώρους για να δοκιμάζουμε όλα αυτά. Εγχειρήματα που πριν την κρίση για χρόνια διαχειρίζονταν από μικρές μειοφηφικές πρωτοβουλίες ( από ελευθεριακές, αντιφασιστικές ή ομάδες αλληλεγγύης για παράδειγμα), βρίσκουν τώρα μεγάλη απήχηση και δημιουργούνται καινούργια, με νέες ιδέες. Υπάρχουν αυτοδιαχειριζόμενοι χώροι και εγχειρήματα γειτονιάς, κοινωνικά-αλληλέγγυα ιατρεία, δίκτυα-οάσεις μη χρηματικής οικονομίας και ανταλλαγής, κοινωνικά παντοπωλεία με δωρεάν διάθεση προϊόντων και αντικειμένων κυρίως από «δεύτερο χέρι», νέας μορφής συνεταιρισμοί(χωρίς διοικητικά συμβούλια , με συνέλευση μελών), εργαστήρια και πρότζεκτ αυτοβοήθειας. Μοντέλα συλλογικής εργασίας και συνεργατικές με αποφάσεις στη βάση της συναίνεσης και της άμεσης δημοκρατίας, γίνονται πλατιά γνωστά και οικεία. Μερικοί άνθρωποι λοιπόν στην Ελλάδα αναγκάσθηκαν και αναγκάζονται να συνευρεθούν και να οικοδομήσουν στοιχεία μιας ενωμένης και ειρηνικής κοινωνίας «από τα κάτω». Με επιστροφή στον κοινοτισμό και την άμεση δημοκρατία, που πάντα συνόδευε σαν κόκκινο νήμα τις ιστορικές εξελίξεις στο χώρο που άκμασε η δημοκρατία των αρχαίων ελληνικών πόλεων, με προεξάρχουσα την Αθήνα των κλασικών χρόνων.
Η κλασική πολιτική πρόταση-από όλα σχεδόν τα κόμματα- για μια μονόπλευρη εστίαση στην μια από τα ίδια «ανάπτυξη» και στις επενδύσεις με στόχο το κέρδος κερδών, δεν μπορεί να είναι η απάντηση και αυτό είναι ολοφάνερο. Παραμένουν άλυτες-και σε παγκόσμιο επίπεδο-οι αντιθέσεις και οι συγκρούσεις για ισότιμη και δίκαιη κατανομή των βαρών και των πλεονασμάτων, καθώς και η οικολογική καταστροφή. Χρειαζόμαστε μια εναλλακτική λύση, η οποία θα αντιμετωπίζει μαζί τα οικολογικά και κοινωνικά προβλήματα και τις αιτίες τους. Αυτό σημαίνει ότι χρειαζόμαστε αλλαγές σε πολλαπλά επίπεδα: στο προσωπικό και συλλογικό επίπεδο συνείδησης, στην οργάνωση και αυτοοργάνωση, στο θεσμικό πολιτικό επίπεδο. Να επανέλθει το πνεύμα του κοινοτισμού για να βρούμε συλλογικά τις απαιτούμενες σήμερα ριζοσπαστικές λύσεις. Να στηρίξουμε και να πολλαπλασιάσουμε τα αυτοοργανωμένα εναλλακτικά εγχειρήματα σε όλους τους ζωτικούς τομείς της κοινωνικής και οικονομικής δραστηριότητας, ώστε να αναπνεύσει ο πληθυσμός και να επανέλθει η ελπίδα για το μέλλον, κόντρα στη δυστοπία των μνημονιακών πολιτικών.
Θα χρειασθεί λοιπόν να στηριχθούμε στις κοινότητες κάθε είδους- αστικές ή της υπαίθρου, αλλά και επαγγελματικές, κοινωνικής ή συνεργατικής οικονομίας, τις κοινότητες ενδιαφερόντων ή του διαδικτύου(π.χ. κοινότητες «κοινής χρήσης» κατοικιών, αυτοκινήτων κ.λπ) -σαν κύτταρα της νέας κοινωνίας που θα επιδιώξουμε.(προβολή διαφανειών τέτοιων παραδειγμάτων)
Μιας κοινωνίας που αν μπει σε κίνηση, θα αλλάξει τη μέχρι τώρα πορεία της και θα στραφεί όχι στον «αναπτυγμένο» παγκοσμιοποιημένο χρηματοοικονομικό καπιταλισμό του «παγκόσμιου καζίνου», ούτε προς τα πίσω στο κεντρικό εθνικό κράτος, καπιταλιστικό ή σοσιαλιστικό, αλλά θα περάσει κατευθείαν στην άμεση δημοκρατία και την αποκεντρωμένη τοπική οικονομία της εγγύτητας, που θα ικανοποιεί τις μετρημένες ανάγκες των πολιτών, τις οποίες θα διαχειρίζονται οι ίδιοι και θα αυτοκυβερνώνται με κοινοτίστικες κοινωνικές και διανθρώπινες σχέσεις-Δημοκρατική Αυτονομία έχει ονομασθεί αυτό. Σε κοινωνία που θα έχει επανακάμψει ο κοινοτισμός, τα συμβούλια και η ομοσπονδία δήμων και κοινοτήτων, σαν μορφή κοινωνικοπολιτικής οργάνωσης.
 
 

Τα γονίδια, ο καπιταλισμός, η πολιτική εξουσία ή η έλλειψη εκπαίδευσης είναι υπεύθυνες για το γεγονός ότι η μετάβαση σε μια βιώσιμη κοινωνία δεν επιτυγχάνεται, παρόλο που το θέλουμε αρκετοί-με την έννοια του κρίσιμου αριθμού-πολίτες;

Όταν, για μια ακόμη φορά για παράδειγμα, το σχέδιο κάποιου να καταναλώσει λιγότερο κρέας και γλυκά αποτυγχάνει, ποια είναι η πραγματική αιτία; Τι οδηγεί τους ανθρώπους και τις κοινωνίες να επιλέγουν μέσα που φέρνουν την αλλαγή, ή μέσα που την εμποδίζουν; Είναι ερωτήματα που διαμορφώνουν τον πυρήνα της σκέψης, όσων ακόμα ενδιαφέρονται πραγματικά για τις πολιτικές που αφορούν στο συλλογικό ή ατομικό μας μέλλον.
Πως μπορούμε να αλλάζουμε τον εαυτό μας, να πετυχαίνουμε κοινωνικές αλλαγές, πέρα από την κριτική του καπιταλισμού και μην περιμένοντας την «Επανάσταση που θα τα αλλάξει όλα με μιας»;  
Η απλή συζήτηση για την κρίση της ΕΕ ή για την αειφορία – που γίνεται στους κύκλους των μορφωμένων, οι οποίοι σημειωτέον  είναι και οι μεγαλύτεροι ρυπαντές – βοηθά μόνο μερικώς, αν εξακολουθεί να περιορίζεται στην έρευνα για τον εγκέφαλο, την ατομική και κοινωνική συνείδηση  ή την κριτική του καπιταλισμού. Αν όμως είμαστε σε θέση να καταλάβουμε τα συναισθήματα και κυρίως τις ασυνείδητες-και ταυτόχρονα μεταβαλλόμενες-επιθυμίες και απόψεις του ανθρώπου για την καθημερινότητά του, τότε θα μπορούμε καλύτερα να κατανοήσουμε τις δυνατότητες για κοινωνική και ατομική αλλαγή, ώστε να δράσουμε εποικοδομητικά για την υλοποίησή τους. Χωρίς να μιλάμε μονοδιάστατα και να τα «ρίχνουμε» όλα στον καπιταλισμό, ή να πέφτουμε σε μια μοντέρνα μεν, αλλά αναποτελεσματική επαναστατική ρητορική.

 Νέες προοπτικές μέσω της ολιστικής αντίληψης και διεπιστημονικότητας

Ιστορικά παραδείγματα επιτυχημένων ή αποτυχημένων αλλαγών βοηθούν επίσης στην κατανόηση. Πώς προέκυψε πραγματικά η έννοια της ανάπτυξης, για παράδειγμα; Και είναι εξηγήσιμη η εμφάνιση των ολοκληρωτικών καθεστώτων του εικοστού αιώνα μόνο με την επίκληση αυταρχικών πολιτιστικών παραδόσεων, οικονομικών κρίσεων, χρήσης βίας και φαινομενικά χαρισματικών ηγετών;
Μόνο αυτοί που το καταλαβαίνουν αυτό μπορούν να έχουν και το κλειδί για την κοινωνική και προσωπική αλλαγή. Είναι βασικά αναγκαίο, για έναν περαιτέρω προβληματισμό σχετικά με την αλλαγή, να τερματισθεί η μονόπλευρη αντιμετώπιση του θέματος και η αμοιβαία αγνόηση των διαφόρων επιστημονικών κλάδων της κοινωνικής και ατομικής συμπεριφοράς. Οι οικονομολόγοι ενάντια στους κοινωνιολόγους, οι ψυχολόγοι κατά των εθνολόγων και των κοινωνιοβιολόγων κ.λπ. Για να ανοίξει μια νέα προοπτική, θα πρέπει να τελειώνουμε με την μονομέρεια και την αντιπαλότητα και να αντιμετωπίσουμε τα πράγματα ολιστικά και διεπιστημονικά, ώστε να αποκτήσουμε όσο γίνεται πιο ολιστική αντίληψη για την κοινωνική και ατομική εξέλιξη στο πεδίο της καθημερινότητας.

Υπάρχουν όρια στις τεχνικές λύσεις

Το πιο σημαντικό, αλλά όχι και μοναδικό παράδειγμα, είναι η προστασία του κλίματος. Η Συμφωνία για το Κλίμα του Παρισιού ορίζει ότι η υπερθέρμανση του πλανήτη πρέπει να περιορισθεί κάτω από δύο βαθμούς, κατά προτίμηση στον 1,5 βαθμό της κλίμακας Κελσίου. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να πετύχουμε σε παγκόσμιο επίπεδο μηδενικές εκπομπές μέχρι το 2038 ή το 2027 αντίστοιχα. Σε όλους τους τομείς, συμπεριλαμβανομένης της θέρμανσης κτιρίων, της ενεργειακής χρήσης καυσίμων ή των λιπασμάτων. Ωστόσο, για τις δραστικές συνέπειες που συνδέονται με όλα αυτά δεν γίνεται συζήτηση σχεδόν από κανέναν. Η προστασία του κλίματος και η ανάπτυξη συμβαδίζουν, στο βαθμό που βασίζονται αποκλειστικά σε τεχνικές επιλογές, όπως οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και η ενεργειακή απόδοση για την αντικατάσταση των ορυκτών καυσίμων στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, θερμότητας, κίνησης ή λιπασμάτων. Μπορεί να πουληθεί νέα τεχνολογία και έτσι να επιτευχθεί «ανάπτυξη» για το κεφάλαιο που έχει επενδυθεί στον τομέα. Αλλά μόνο με τη βοήθεια της τεχνολογίας, δεν επιτυγχάνονται οι προαναφερόμενοι στόχοι. Η πρόκληση της κλιματικής αλλαγής είναι απλά πάρα πολύ μεγάλη, για να είναι μόνο θέμα τεχνολογίας!
Εξάλλου, τεχνικά γινόμαστε μεν καλύτεροι, αλλά ταυτόχρονα αυξάνουμε τη χρήση υλικών και ενέργειας, πράγμα που σημαίνει ότι παράγονται όλο και περισσότερες εκπομπές. Επιπλέον, λείπουν και κάποιες αποτελεσματικές τεχνικές λύσεις για ορισμένους τομείς εκπομπών, για παράδειγμα στη γεωργία. Οι προηγούμενες στατιστικές και προβλέψεις βασίζονται επίσης σε ωραιοποιημένους μαζικούς υπολογισμούς. Οι βιομηχανικές χώρες όπως π.χ. η Γερμανία ισχυρίζονται ότι μειώνουν τις εκπομπές, αλλά στην πραγματικότητα ο βιομηχανικός και μεταβιομηχανικός τρόπος ζωής σε αυτές τις χώρες τις αυξάνει. Ο τρόπος ζωής μας μεταφέρει τις εκπομπέςαπλώς στις αναδυόμενες αγορές των υπο «ανάπτυξη» χωρών, καθώς τα καταναλωτικά μας προϊόντα προέρχονται όλο και περισσότερο από εκεί.
 Εκτός αυτού, όλοι μιλάνε για το κλίμα. Όμως θα πρέπει να αντιμετωπιστούν ταυτόχρονα και άλλα οικολογικά προβλήματα- όπως π.χ. η υποβάθμιση των εδαφών και των οικοσυστημάτων- που θέτουν εξίσου μακροπρόθεσμα σε κίνδυνο την ανθρώπινη ύπαρξη. Η λύση είναι προφανής: να δώσουμε περισσότερο χώρο στη φύση! Η τεχνολογία από μόνη της, είναι ακόμη λιγότερο επαρκής σε αυτές τις περιπτώσεις από ό,τι για την προστασία του κλίματος.

Δεν υπάρχει βιωσιμότητα χωρίς αλλαγή του τρόπου ζωής

Εκτός από την πράσινη τεχνολογία, η προστασία του περιβάλλοντος απαιτεί επίσης έναν πιο χαλαρό-στηριγμένο στην επάρκεια και όχι στην υπερκατανάλωση- τρόπο ζωής. Έτσι δεν αρκεί π.χ. να οδηγούμε μόνο πιο αποδοτικά και ενεργειακά αναβαθμισμένα αυτοκίνητα. Θα χρειασθεί να περπατήσουμε ξανά, ή να χρησιμοποιήσουμε το ποδήλατο, το λεωφορείο και το τρένο. Ενάντια σε αυτήν την δυσάρεστη αλήθεια, δεν βοηθά κανένα πακέτο ψευδαίσθησης, όπως π.χ. των αναδασώσεων, ώστε τα δένδρα να δεσμεύσουν τις εκπομπές που αποσταθεροποιούν το κλίμα. Το μέγεθος των απαραίτητων για αυτό αναδασώσεων, θα πρέπει να είναι τόσο γιγαντιαίο, που θα είναι αδύνατο να τις κάνουμε.
Επομένως, η στροφή προς μια πιο βιώσιμη κοινωνία δεν λειτουργεί χωρίς έναν νέο τρόπο ζωής. Πρέπει να καταναλώνουμε λιγότερα. Έτσι, ενόσω θα επικρατεί η αγορά, θα πωλούνται επίσης λιγότερα. Για παράδειγμα, σημαντικά λιγότερες πτήσεις μακρινών διακοπών ή αυτοκίνητα. Ο τερματισμός της «αναπτυξιακής» κοινωνίας είναι εφικτός μόνο με ένα καλό ξεκίνημα από τις βιομηχανικές χώρες, οι οποίες υποτίθεται ότι ηγούνται της προστασίας του κλίματος βάσει των συμφωνιών του Παρισιού. Από αυτό δεν μπορούμε να ξεφεύγουμε ούτε με το όραμα ενός καθαρού κόσμου υπηρεσιών, χωρίς κανένα οικολογικό αποτύπωμα, όπως το προτείνουν κάποιοι επιστήμονες ή οραματιστές διανοούμενοι. Γιατί και ένας κόσμος υπηρεσιών, όπως των πτήσεων ή των τεχνολογιών πληροφορικής, καταναλώνει πολλούς πόρους.

Πρόκληση μετάβασης

Το πρόβλημα που έχουμε να αντιμετωπίσουμε και είναι βασικό: Μέχρι σήμερα, κεντρικοί κοινωνικοί θεσμοί, όπως η αγορά εργασίας, το συνταξιοδοτικό σύστημα, οι τράπεζες και το σύστημα δημόσιου χρέους, εξαρτώνται από την «ανάπτυξη». Οι εναλλακτικές έννοιες για την απελευθέρωσή τους από τους περιορισμούς της «ανάπτυξης»-όπως π.χ. η ιδέα της μείωσης του ωραρίου εργασίας-  δεν έχουν προχωρήσει μέχρι στιγμής. Υπάρχει έλλειψη ιδεών για τη δύσκολη μεταβατική φάση στην μετά την «ανάπτυξη εποχή». Για την μετάβαση δηλαδή στην φάση της «αποανάπτυξης», χωρίς μεγάλες καταστροφές και κοινωνικές αναταραχές, όπως έχουμε βιώσει στις χώρες της Ευρωκρίσης, όπου η «ανάπτυξη» μετατράπηκε σεσυρρίκνωση-και όχι σε αποανάπτυξη- μέσα σε πολύ λίγο χρονικό διάστημα.

Θα έχουμε τύχη μέσα από τη συνεργασία;

Πολλοί υποστηρικτές της αποανάπτυξης δεν θεωρούν ως πρόβλημα, τα παραπάνω. Τελικά, η συρρίκνωση θα οδηγήσει σταδιακά σε μια βασισμένη και προσανατολισμένη στην αλληλεγγύη και το κοινό καλό οικονομία- όπως λένε και σε αυτούς ανήκω και γω-συμπεριλαμβανομένων των αντίστοιχων πολιτικών πλειοψηφιών. Χωρίς τον καπιταλισμό, οι άνθρωποι θα ήταν πιο ευτυχισμένοι, γιατί τότε ο ανταγωνισμός θα είχε ξεπερασθεί. Ο άνθρωπος είναι κυρίως συνεργατικός ή ακόμα και αλτρουιστής. Είναι ο καπιταλισμός που τον διαμορφώνει ως εγωιστή.
Αλλά αυτό είναι πολύ απλοϊκό. Όπως δείχνουν οι έρευνες για την ευτυχία και τον βαθμό ικανοποίησης, οι έννοιες αυτές είναι σχετικές. Είναι κανείς πιο ευτυχής π.χ. αν συμπράττει ή συμβαδίζει ή κάνει καλή παρέα με άλλους, παρά αν απολαμβάνει μόνος ένα μακρινό ταξίδι στη Μαλαισία. Μια πιο πλήρης συνολικά ζωή μπορεί να κάνει πιο ευτυχισμένο τον άνθρωπο, ειδικά εάν αισθάνεται αποδεκτός από τους γύρω του. Αλλά όταν οι άνθρωποι έχουν περισσότερα-πιθανώς αχρείαστα-στην κατοχή τους, σε σχέση με τους άλλους γύρω τους, αυτό συχνά τους αυξάνει τις προσδοκίες και τις επιθυμίες, καθώς και τα σκαλοπάτια στην κλίμακα της ευτυχίας. Και δεν ονειρεύονται όλοι να καλλιεργούν τη δική τους τροφή σε αγροκτήματα, αντί να πηγαίνουν στο καπιταλιστικό σούπερ μάρκετ.

Οι κανόνες για την καθημερινότητα δεν είναι δοσμένοι από το παρελθόν

Η πολιτιστική επιρροή του καπιταλισμού είναι πολύ σημαντική: Γιατί εκτός από βιολογική, ο άνθρωπος είναι και κοινωνική κατασκευή[1]. Και τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά του περνούν και στο DNA του. Υπάρχει λοιπόν και μια βιολογική εξέλιξη που κάνει τον άνθρωπο να έχει μια τάση προς τον εγωισμό. Στις δύσκολες καταστάσεις επικρατεί η ανάγκη για συνεργασία, αφού η ανθρώπινη ομάδα και οι συλλογική δράση βοηθά και το άτομο να αντεπεξέλθει καλύτερα σε αυτές[2].    Όταν όμως δεν υπάρχουν δύσκολες και επικίνδυνες συνθήκες, τότε η τάση προς τη συνεργασία είναι περιορισμένη. Και αυτό φαίνεται ιδιαίτερα σήμερα στις καπιταλιστικές κοινωνίες της «αφθονίας» και του καταναλωτισμού σε σχέση με το ζήτημα της αλλαγής του κλίματος, όπου απαιτείται συνεργασία σε παγκόσμιο επίπεδο. Επειδή ακόμα δεν είναι ορατές οι δύσκολες καταστάσεις και οι κλιματικές εξελίξεις, οι οποίες θα συνοδευτούν από οικολογική και κοινωνική κατάρρευση- καταστροφή, επικρατεί το μικροπρόθεσμο συμφέρον και ο εγωιστικός υπολογισμός. Όσον αφορά για παράδειγμα στα άμεσα μέτρα που πρέπει να αποφασισθούν και να εφαρμοστούν. Ιδίως στις «αναπτυγμένες» κοινωνίες. Και αυτό δεν συμβαίνει μόνο με τους τεχνοκράτες ή τους πολιτικούς αυτών των κοινωνιών, αλλά και με τους απλούς πολίτες, που έχουν συνηθίσει στην κακώς εννοούμενη «ευμάρεια».    
Στις «αναπτυγμένες» κοινωνίες συνυπάρχουμε όλοι με τον κόσμο της «ανάπτυξης» μέσω των θέσεων μισθωτής εργασίας, των καταναλωτικών μας επιθυμιών ή των συνταξιοδοτικών μας ταμείων, που επενδύουν σε «αναπτυξιακές» ιδιωτικές ή κρατικές οικονομικές δραστηριότητες για την επίτευξη κερδών. Και ενεργούμε μόνο λογικά. Οι τάσεις μας προς την υπερβολική άνεση, τη συνήθεια, την υποταγή, τις προσδοκίες και την κανονικότητα περιπλέκουν κάθε θεμελιώδη αλλαγή. Όταν μπαίνουμε στο αεροπλάνο το χειμώνα για να περάσουμε κάποιες μέρες με ήλιο και ζέστη στις τροπικές χώρες και νησιά, δεν αισθανόμαστε τίποτα από την κλιματική καταστροφή και τα όρια της «ανάπτυξης». Είναι απαραίτητο να λάβουμε υπόψη μας για κάθε επιδιωκόμενη ουσιαστική αλλαγή, ότι κάποια πράγματα δε μπορούμε να τα αλλάξουμε, είτε ως κοινωνία είτε ως άτομα. Η βασική δομή των ανθρώπινων συναισθημάτων είναι δύσκολο να αλλάξει, όπως και η κυριαρχούσα (όχι βέβαια και αποκλειστική) κατεύθυνση της ανθρώπινης πράξης και στάσης. Από την άλλη πλευρά, οι αξίες και οι κανόνες της κανονικότητας είναι μεταβλητές συναρτήσεις - και αυτό που μπορεί να θεωρηθεί ως πραγματικό όφελος είναι επίσης επιδεκτικό σε κοινωνική επίδραση και επιρροή. Σε όλες αυτές τις πτυχές της καθημερινότητας των ανθρώπων, εκφράζεται και υπάρχει μια μεγάλη δόση πολιτισμού και κουλτούρας, ακόμη και αν οι ανθρώπινες βασικές δομές αποτελούν μέρος της εξελικτικής ιστορίας. Πως μπορεί να επιτευχθεί μια θετική τέτοια επιρροή;
Αν δημιουργούμε συλλογικές συνθήκες καθημερινής ύπαρξης, τότε μπορούμε να αναρωτιόμαστε και να αμφισβητούμε τις κυρίαρχες κανονικότητες. Μπορούμε να αλλάζουμε τις κινητήριες πολιτικές δομές που θα μας οδηγούν και σε αλλαγή του τρόπου σκέψης και του φαντασιακού μας για το τι είναι κανονικότητα. Αυτές οι διεργασίες μπορούν να βάλουν σε κίνηση και αρκετά μεγάλες κοινωνικές αλλαγές στις λεγόμενες «μεγάλες» κοινωνικές σχέσεις. Αλλά ακόμη και στο επίπεδο των «μικρών» καθημερινών διανθρώπινων σχέσεων, μπορούμε να προχωρήσουμε μπροστά, κοιτάζοντας περισσότερο και πιο διεισδυτικά στον περιπλεγμένο συναισθηματικό μας κόσμο που δεν έχει να κάνει μόνο με τα γενικά θέματα βιωσιμότητας και αειφορίας, αλλά, επίσης, και με καθημερινά θέματα όπως π.χ. η επιδίωξη της αλλαγής στη διατροφή μας ή το τρέξιμο στις έξι το πρωί.
Και εδώ ακριβώς οι έννοιες ή οι συνταγές για έναν κόσμο αποανάπτυξης δεν πρέπει να αφορούν μόνο στον νέο ανθρωπολογικό τύπο που θα κατέβει ξαφνικά από τον ουρανό, γιατί έτσι θα παραμείνουν άσχετες ουτοπίες. Θα πρέπει να έχουν σχέση με τον υπάρχοντα τύπο ανθρώπου, που όμως μπορεί να αλλάξει μέσα από τη συμμετοχή στις συλλογικές πολιτικές και κοινωνικές διεργασίες. Μόνο έτσι μπορεί να προκύψει η αλλαγή του και η διαμόρφωση του καινούργιου. Η ατομική ωφελιμιστική στάση, οι απόψεις για την κανονικότητα και το αξιακό μας σύστημα μπορούν να εξελιχθούν παραπέρα μέσα από την αλληλεπίδραση των διαφόρων δρώντων προσώπων στις συλλογικές αυτές διεργασίες. Παραδείγματα τέτοιων συλλογικών διεργασιών αναφέρονται αναλυτικά στο βιβλίο μου για τον «Σύγχρονο Κοινοτισμό»[3].
 


[1] Όπως το διατυπώνουμε με τον Γιάννη Μπίλλα στο βιβλίο μας «Ο ανθρωπολογικός τύπος της αποανάπτυξης-τοπικοποίησης»(εκδόσεις των συναδέλφων): «Ο καπιταλισμός, πριν φανερώσει τα αδιέξοδά του, κατέστρεψε τον ψυχισμό των ανθρώπων, διαμόρφωσε ένα ανθρωπολογικό τύπο μοναχικό, νευρωτικό, αγχώδη, φοβικό και φοβισμένο, ανταγωνιστικό, επιθετικό, ενεργοβόρο, καριερίστα και αμοραλιστή, κάτοικο του εγώ και όχι του εμείς. Ακόμα και σήμερα ο άνθρωπος αυτός διατηρεί την ψευδαίσθηση της ατομικής διαφυγής,Ο ανθρωπολογικός τύπος της ιδιώτευσης, της απάθειας, της συναλλαγής, της αλλοτρίωσης, είναι μέρος του προβλήματος που έχουμε να επιλύσουμε». 

[2] Κατά τη διαδρομή της ανθρώπινης εξέλιξης αυτό υπαγόρευε και η βιολογία του ανθρώπινου είδους, σαν λογικού όντος, που έβλεπε πάντα τα πλεονεκτήματα του «συνυπάρχειν», «συμβιώνειν», «συμπράτειν» και «συναποφασίζειν».

[3] http://www.topikopoiisi.eu/902rhothetarhoalpha/503
​